Nέα εποχή για τις ευρωπαϊκές βιβλιοθήκες

Πριν από περισσότερα από 2.000 χρόνια, η Βιβλιοθήκη της Αλεξάνδρειας στην Αίγυπτο αποτελούσε ένα σύμβολο γνώσης και ανακάλυψης για τον κόσμο της αρχαιότητας. Ποτέ, όμως, δεν υπήρξε ένας απλός χώρος αποθήκευσης παπύρων. Hταν ένα σημείο συνάντησης, ένα μέρος όπου οι λόγιοι συγκεντρώνονταν, συζητούσαν ιδέες και δημιουργούσαν από κοινού νέες γνώσεις.

Σήμερα οι βιβλιοθήκες σε ολόκληρη την Ευρώπη επαναπροσδιορίζονται και πάλι – όχι ως ήσυχα αποθετήρια βιβλίων, αλλά ως δυναμικοί δημόσιοι χώροι που ανταποκρίνονται στις μεταβαλλόμενες κοινωνικές ανάγκες.

Η Barbara Kieslinger, ανώτερη επιστημονική υπάλληλος στο Centre for Social Innovation (Κέντρο Κοινωνικής Καινοτομίας) στη Βιέννη, ενδιαφέρεται ιδιαίτερα για την επιστήμη των πολιτών, την κοινοτική καινοτομία και τους τρόπους με τους οποίους οι άνθρωποι έρχονται σε επαφή για να ανταλλάξουν γνώσεις και ιδέες.

Μέρος του ερευνητικού της έργου επικεντρώνεται στους χώρους δημιουργίας και στους τρόπους με τους οποίους τα ψηφιακά εργαλεία μπορούν να συμβάλουν στη δημιουργία πιο συνεργατικών δημόσιων χώρων. Eχει παρατηρήσει ότι αρχίζουν να αλλάζουν οι προσδοκίες όσον αφορά τις βιβλιοθήκες.

«Οι βιβλιοθήκες συνειδητοποιούν ότι δεν αρκεί πλέον απλώς να δανείζουν βιβλία ή βίντεο», δήλωσε. «Θέλουν να προσφέρουν νέου είδους εμπειρίες».

Με τη στήριξη της ενωσιακής χρηματοδότησης, η B. Kieslinger βοηθά στον συντονισμό μιας ερευνητικής πρωτοβουλίας με την ονομασία «make-a-thek». Κατά την περίοδο 2025 έως 2028, η ομάδα της πρωτοβουλίας «make-a-thek» θα συνεργάζεται με βιβλιοθήκες σε όλη την Ευρώπη για να διερευνήσει τους τρόπους με τους οποίους οι βιβλιοθήκες μπορούν να αναλάβουν νέους ρόλους στην κοινωνία.

Οι ερευνητές επικεντρώνονται στον μετασχηματισμό των βιβλιοθηκών σε αυτό που η B. Kieslinger αποκαλεί «τρίτους χώρους» – μια έννοια που περιγράφει χώρους εκτός του σπιτιού και της εργασίας, όπου οι άνθρωποι μπορούν να συναντιούνται, να δημιουργούν και να επικοινωνούν ελεύθερα.

Eνας νέος ρόλος

Η αλλαγή αυτή πραγματοποιείται σε μια εποχή κατά την οποία οι βιβλιοθήκες δέχονται πιέσεις να παραμείνουν επίκαιρες σε έναν ολοένα και πιο ψηφιακό κόσμο. Παρότι η πρόσβαση στην πληροφορία είναι ευκολότερη από ποτέ, η ανάγκη για αξιόπιστους και συμπεριληπτικούς δημόσιους χώρους παραμένει έντονη.

«Παρατηρούμε μια αυξανόμενη ζήτηση για χώρους που δίνουν την αίσθηση ενός κοινοτικού σαλονιού», δήλωσε η B. Kieslinger. «Χώρους ανοικτούς, φιλόξενους και προσβάσιμους για όλους».

Η ίδια και η ομάδα της συνεργάζονται απευθείας με βιβλιοθήκες κάθε μεγέθους για να πειραματιστούν με νέες μορφές. Μια κεντρική ιδέα είναι η καθιέρωση «χώρων δημιουργίας» – χώρων στους οποίους οι επισκέπτες μπορούν να μαθαίνουν πρακτικές δεξιότητες, να συνεργάζονται με άλλα άτομα και να συζητούν για έργα δημιουργικής φύσης.

Ιδιαίτερη έμφαση δίνεται στη βιώσιμη και κυκλική μόδα και τη χειροτεχνία. Οι χώροι αυτοί, αντί να παρέχουν απλώς εξοπλισμό, σχεδιάζονται από κοινού ώστε να προσφέρουν εργαστήρια, αλληλοδιδαχή από ομοτίμους και ανταλλαγή ιδεών σε επίπεδο τοπικής κοινότητας κάτω από την ίδια στέγη.

Η προσέγγιση διαφέρει σημαντικά ανάλογα με το πλαίσιο στο οποίο υιοθετείται. Στο Ελσίνκι της Φινλανδίας, η Κεντρική Βιβλιοθήκη Oodi διαθέτει ήδη μια εκτενή υποδομή χώρου δημιουργίας, η οποία περιλαμβάνει έναν ολόκληρο όροφο αφιερωμένο στις δημιουργικές δραστηριότητες. Εκεί η πρωτοβουλία «make-a-thek» συμβάλλει στην προσαρμογή των δραστηριοτήτων στις ανάγκες συγκεκριμένων ομάδων και κοινοτήτων.

Στον αντίποδα, οι μικρότερες βιβλιοθήκες ξεκινούν τώρα αυτό το ταξίδι. Στην πολωνική πόλη Opole, για παράδειγμα, η δημοτική δημόσια βιβλιοθήκη εγκαινίασε τα πρώτα της εργαστήρια χώρων δημιουργίας φέτος την άνοιξη.

«Οι χώροι αυτοί δεν είναι το ίδιο πράγμα με μια καφετέρια, όπου το ζητούμενο είναι η κατανάλωση», δήλωσε η Patrycja Przybylska, η οποία είναι υπεύθυνη προσβασιμότητας και συντονίστρια έργων της βιβλιοθήκης και οργανώνει την πρωτοβουλία σε τοπικό επίπεδο. «Παρέχουν πρόσβαση στη γνώση και την ευκαιρία στους χρήστες της βιβλιοθήκης να δημιουργήσουν κάτι μόνοι τους».

Ενώ το έργο της B. Kieslinger επικεντρώνεται στην πρακτική δημιουργικότητα, μια άλλη πρωτοβουλία χρηματοδοτούμενη από την ΕΕ υιοθέτησε μια διαφορετική προσέγγιση. Το έργο LibrarIN, το οποίο υλοποιήθηκε από το 2021 έως το 2025, διερεύνησε πώς οι βιβλιοθήκες μπορούν να γίνουν πιο συνεργατικές και προσανατολισμένες στην κοινότητα καθώς επαναπροσδιορίζονται, και πώς οι πολίτες μπορούν να διαμορφώσουν αυτή τη διαδικασία.

Η Aννα Τριανταφύλλου, διευθύντρια του Εργαστηρίου Καινοτομίας της Athens Technology Centre, ηγήθηκε της ομάδας LibraIN, η οποία διερεύνησε το πώς οι βιβλιοθήκες θα μπορούσαν να κινηθούν πέρα από την απλή παροχή υπηρεσιών προς την ενεργό διαμόρφωση των υπηρεσιών από κοινού με τους πολίτες.

«Πρόκειται για μια μετάβαση από “συλλογές” σε “συνδέσεις“», δήλωσε. «Η αξία των βιβλιοθηκών σήμερα δεν έγκειται μόνο σε αυτό που προσφέρουν, αλλά και στον τρόπο με τον οποίο αλληλεπιδρούν με τον κόσμο και προωθούν τη συνεργασία».

Οι ερευνητές του LibraIN δημιούργησαν μία από τις μεγαλύτερες ευρωπαϊκές βάσεις τεκμηρίωσης με αντικείμενο την καινοτομία στις βιβλιοθήκες, συγκεντρώνοντας 38 περιπτωσιολογικές μελέτες και απαντήσεις σε ερωτηματολόγια από περισσότερες από 1.200 δημόσιες και ακαδημαϊκές βιβλιοθήκες.

Η έρευνά τους αναδεικνύει τον τρόπο με τον οποίο εξελίσσονται οι βιβλιοθήκες σε τρεις βασικούς τομείς: τον ψηφιακό μετασχηματισμό, τον κοινοτικό πειραματισμό και την κοινωνική επιχειρηματικότητα.

Στην πράξη, αυτό μπορεί να λάβει πολλές μορφές. Ορισμένες εθνικές βιβλιοθήκες χρησιμοποιούν ΤΝ για να βελτιώσουν την πρόσβαση στις συλλογές τους μέσω αυτοματοποιημένης ευρετηρίασης.

Aλλες βιβλιοθήκες, ιδίως σε χώρες όπως η Δανία και η Φινλανδία, αναπτύσσουν «ζωντανά εργαστήρια» – χώρους όπου σχεδιάζονται και δοκιμάζονται νέες υπηρεσίες από κοινού με χρήστες σε συνθήκες πραγματικής ζωής.

Σε άλλα μέρη, οι βιβλιοθήκες συνάπτουν συνεργασίες με τοπικούς φορείς για να καλύψουν τις ανάγκες της κοινότητας, για παράδειγμα διοργανώνοντας εργαστήρια επισκευής αντικειμένων ή υποστηρίζοντας τοπικές κοινοτικές πρωτοβουλίες.

«Οι βιβλιοθήκες μετατρέπονται όλο και περισσότερο σε πλατφόρμες όπου οι κοινότητες, οι οργανισμοί και οι υπεύθυνοι χάραξης πολιτικής συνεργάζονται για την αντιμετώπιση πραγματικών κοινωνικών προκλήσεων», δήλωσε η A. Τριανταφύλλου.

Διασυνοριακή ανταλλαγή γνώσεων

Βασικό πλεονέκτημα και των δύο πρωτοβουλιών είναι η ευρωπαϊκή τους εμβέλεια. Με τη διασύνδεση βιβλιοθηκών από διάφορες χώρες, οι ερευνητές τις βοηθούν να αντλούν διδάγματα η μία από την άλλη και να προσαρμόζουν επιτυχημένες ιδέες στο δικό τους πλαίσιο.

«Η συγκέντρωση εμπειριών από διάφορες χώρες επιτρέπει στις βιβλιοθήκες να αναλογιστούν τις πρακτικές τους με πιο δομημένο τρόπο», δήλωσε η A. Τριανταφύλλου.

Αυτή η διασυνοριακή ανταλλαγή είναι σημαντική σε μια περίοδο κατά την οποία πολλές βιβλιοθήκες αντιμετωπίζουν παρόμοιες πιέσεις: περιορισμένη χρηματοδότηση, ελλείψεις προσωπικού και ανάγκη ανάπτυξης νέων δεξιοτήτων.

Η αλλαγή νοοτροπίας μπορεί επίσης να είναι δύσκολη. Ορισμένοι εξακολουθούν να θεωρούν τις βιβλιοθήκες πρωτίστως ως χώρους δανεισμού βιβλίων και όχι ως ενεργούς χώρους της κοινότητας.

«Μπορεί να υπάρξει αντίσταση, ιδίως από εκείνους που χρηματοδοτούν βιβλιοθήκες», επισήμανε η B. Kieslinger. «Ωστόσο, οι προσδοκίες αλλάζουν και οι βιβλιοθήκες πρέπει να εξελίσσονται παράλληλα».

Η καινοτομία βγαίνει στον δρόμο

Προκειμένου να επεκτείνουν τον αντίκτυπό τους πέρα από τα συνεργαζόμενα ιδρύματα, και οι δύο ομάδες του έργου έχουν αναπτύξει πρακτικά εργαλεία και δραστηριότητες προβολής.

Η ομάδα του LibraIN δημιούργησε μια ηλεκτρονική εργαλειοθήκη που επιτρέπει στις βιβλιοθήκες να εξερευνήσουν παραδείγματα από την πραγματική ζωή, να συγκρίνουν προσεγγίσεις και να αντλήσουν έμπνευση για τις δικές τους πρωτοβουλίες.

Παράλληλα, η ομάδα της πρωτοβουλίας «make-a-thek» ετοιμάζει ένα μικρό λεωφορείο το οποίο θα περιοδεύσει ανά την Ευρώπη, γεμάτο εργαλεία, υλικά και σετ εργαστηρίων. Η κινητή μονάδα θα επισκεφθεί αγροτικές και υποεξυπηρετούμενες περιοχές, προσφέροντας πρακτικές δραστηριότητες για να δείξει στις τοπικές κοινότητες πώς μπορεί να είναι και τι μπορεί να προσφέρει μια επαναπροσδιορισμένη βιβλιοθήκη.

Από τον Ιούλιο του 2026, θα διαθέτει επίσης ψηφιακή εργαλειοθήκη που θα βοηθά τις βιβλιοθήκες να δημιουργούν τις δικές τους πρωτοβουλίες «make-a-thek».

Επαναπροσδιορισμός ενός διαχρονικού θεσμού

Παρά τις τεχνολογικές και κοινωνικές αλλαγές που διαμορφώνουν την εξέλιξή τους, η κύρια αποστολή των βιβλιοθηκών παραμένει ιδιαίτερα οικεία. «Ο ρόλος των βιβλιοθηκών ήταν πάντα η ανταλλαγή γνώσεων και η ένωση των ανθρώπων», δήλωσε η P. Przybylska.

«Αυτό δεν έχει αλλάξει». Αυτό που αλλάζει είναι ο τρόπος με τον οποίο εκπληρώνεται αυτή η αποστολή. Από τους χώρους δημιουργίας και τα εργαστήρια κοινής δημιουργίας έως τις ψηφιακές υπηρεσίες και τις συνεργασίες με τις τοπικές κοινότητες, οι βιβλιοθήκες διευρύνουν τον ρόλο τους στην κοινωνία και, σε πολλές περιπτώσεις, προσελκύουν νέο κοινό στην πορεία. «Με τη σωστή στήριξη, οι βιβλιοθήκες μπορούν να διαδραματίσουν κεντρικό ρόλο στην αντιμετώπιση σημαντικών κοινωνικών προκλήσεων, από την ψηφιακή ένταξη έως τη δημοκρατική συμμετοχή», δήλωσε η A. Τριανταφύλλου. Από πολλές απόψεις, ο μετασχηματισμός που βρίσκεται σε εξέλιξη σήμερα αντανακλά το πνεύμα της Βιβλιοθήκης της Αλεξάνδρειας: δεν πρόκειται απλώς για έναν χώρο γνώσης, αλλά για έναν χώρο όπου ανταλλάσσονται ιδέες, αναπτύσσονται κοινότητες και διαμορφώνονται νέες δυνατότητες.

* Το άρθρο αυτό δημοσιεύθηκε αρχικά στο περιοδικό Horizon, το περιοδικό της ΕΕ για την έρευνα και την καινοτομία.

* Η έρευνα που παρουσιάζεται στο παρόν άρθρο χρηματοδοτήθηκε από το πρόγραμμα «Ορίζων» της ΕΕ.