Στις 28 Οκτωβρίου 1726 κυκλοφόρησε στο Λονδίνο ένα βιβλίο με τίτλο «Ταξίδια σε αρκετές απόμακρες χώρες του κόσμου» και ως συγγραφέας υπέγραφε ο ίδιος ο ήρωας, ο «Λέμιουελ Γκιούλιβερ».
Eμοιαζε με ένα ακόμη ταξιδιωτικό χρονικό, σε μια εποχή που το κοινό καταβρόχθιζε διηγήσεις θαλασσοπόρων. Στην πραγματικότητα ήταν σκληρή παρωδία αυτού ακριβώς του είδους. Το είχε γράψει ο αγγλοϊρλανδός κληρικός Τζόναθαν Σουίφτ, προϊστάμενος του καθεδρικού ναού του Αγίου Πατρικίου στο Δουβλίνο. Και μπορεί φέτος τα «Ταξίδια του Γκιούλιβερ», όπως τα ξέρουμε σήμερα, να συμπληρώνουν 300 χρόνια παρουσίας στον λογοτεχνικό κόσμο, η ιστορία τους, ωστόσο, είναι τόσο περιπετειώδης όσο και τα ταξίδια του ήρωα που περιγράφουν.
Ο συγγραφέας, έχοντας επίγνωση ότι το βιβλίο του θα προκαλέσει αναστάτωση, θέλησε να το κυκλοφορήσει με ψευδώνυμο. Το χειρόγραφο αντιγράφηκε από φίλο του, ώστε να μην προδοθεί η ταυτότητά του από τον γραφικό του χαρακτήρα και ανέθεσε την παράδοσή του νύχτα στον εκδότη Μπέντζαμιν Μοτ μέσω ενός μυστηριώδους αγγελιαφόρου μαζί με επιστολή που ζητούσε ως αμοιβή 200 λίρες. Ο Μοτ πλήρωσε χωρίς να γνωρίζει ποιος το έγραψε και η ιστορία έδειξε ότι βγήκε κερδισμένος. Ο κόσμος, πάντως, μάντεψε γρήγορα ότι το κείμενο ήταν του Σουίφτ.
Λογοκρισία
Η πρώτη έκδοση εξαντλήθηκε σε μία εβδομάδα και μέσα σε δύο μήνες τυπώθηκαν η δεύτερη και η τρίτη, σύμφωνα με τη Βιβλιοθήκη Ρόμπινσον του Αρμαγκ. Η λογοκρισία όμως είχε προηγηθεί. Το Πανεπιστήμιο του Μίνστερ αναφέρει ότι ο Μοτ ανέθεσε στον συνεταίρο του να μαλακώσει τα ιδιαιτέρως σατιρικά σημεία. Οταν ο συγγραφέας το έμαθε, εξοργίστηκε και διαμαρτυρήθηκε με μια επιστολή υπογεγραμμένη από τον Γκιούλιβερ, η οποία και προτάχθηκε σε επόμενες εκδόσεις.
Το ερώτημα είναι πώς ένα βιβλίο που κατά τον συγγραφέα του γράφτηκε για να ενοχλήσει και όχι για να διασκεδάσει τους αναγνώστες κατέληξε να γίνει παιδικό ανάγνωσμα;
Το έργο αφηγείται τέσσερα ταξίδια, από τη χώρα των μικροσκοπικών Λιλιπούτειων ως τη χώρα των Χουίνχνμ, λογικών και ενάρετων αλόγων που κυβερνούν τους Γιαχού, τριχωτά και βρωμερά ανθρωποειδή. Τα δύο πρώτα ταξίδια, με τους νάνους και τους γίγαντες, είναι τα πιο γνωστά. Ηταν και τα πιο εύκολα να «καθαριστούν» για παιδιά, αφαιρώντας τις αναφορές σε σωματικά υγρά. Η αλλαγή άρχισε να συντελείται στα τέλη του 18ου αιώνα, όταν οι εκδότες άρχισαν να κυκλοφορούν σύντομες, απλοποιημένες εκδοχές του έργου. Στη βικτωριανή εποχή κόπηκαν τα σεξουαλικά υπονοούμενα και το κοπρολογικό χιούμορ, μαζί με μέρος της πολιτικής σάτιρας, και το βιβλίο έγινε περιπέτεια με λιγότερο δηκτικό χαρακτήρα. Στον 20ό αιώνα οι διασκευές ξεπέρασαν σε αριθμό τις πραγματικές επανεκδόσεις του κειμένου με αρκετές περικοπές.
Το Κολέγιο Τρίνιτι, σήμερα, διαθέτει εκατοντάδες εκδόσεις και διασκευές του βιβλίου και το Κέντρο Ερενπρεϊς για τις Σπουδές Σουίφτ του Μίνστερ έχει διασκευές για παιδιά και ενήλικες σε περισσότερες από 30 γλώσσες. Σε παλαιότερη καταγραφή (περίπου το 2017) του διεθνούς καταλόγου βιβλιοθηκών OCLC, το έργο υπήρχε σε περισσότερες από 40.000 βιβλιοθήκες. Και ο Γκιούλιβερ εξακολουθεί να ταξιδεύει στους αιώνες με το ενδιαφέρον να μένει αμείωτο για τις σατιρικές ή μη περιπέτειές του.
Χρήστος Χρυσόπουλος
συγγραφέας
Επανεξετάζοντας την πραγματικότητα
Στα «Ταξίδια του Γκιούλιβερ», ο Τζόναθαν Σουίφτ δεν περιγράφει απλώς παράξενους τόπους και αλλόκοτα πλάσματα. Κατασκευάζει κόσμους που αποκαλύπτουν πόσο εύθραυστη είναι η βεβαιότητά μας για όσα θεωρούμε φυσικά, κανονικά ή αυτονόητα. Εκείνο που αλλάζει δεν είναι μόνο η κλίμακα του κόσμου, αλλά και η δυνατότητα να τον αφηγηθούμε με βεβαιότητα.
Στη Λιλιπούτη, το ασήμαντο αποκτά τεράστιες διαστάσεις. Ενώ στην Μπρομπντινιάγκ, στη χώρα των γιγάντων, ο Γκιούλιβερ γίνεται μικροσκοπικός και ευάλωτος.
Το μέγεθος, η κανονικότητα και η λογική παύουν να είναι αυτονόητα. Αλλάζουν μαζί με την οπτική μας.
Η σημερινή μας πραγματικότητα – η πολιτική και κοινωνική επίγνωση των γεγονότων – συναντά τον Σουίφτ σε αυτό το σημείο: στις αφηγήσεις που οργανώνουν την εμπειρία μας και εμφανίζονται φυσικοποιημένες σαν να είναι η ίδια η πραγματικότητα.
Μια πολιτική επιλογή η οποία εμφανίζεται ως κυρίαρχη περιγραφή μπορεί να καταστήσει αόρατες τις εξαιρέσεις, τις αντιστάσεις και τις δυνατότητες που δεν χωρούν μέσα της.
Οπως ο Γκιούλιβερ, καθώς ταξιδεύει, αναγκάζεται να επανεξετάσει όσα θεωρούσε δεδομένα ενώ οι κλίμακες αλλάζουν, έτσι κι εμείς, ως πολίτες με αυτοτέλεια και με την επιδίωξη της αυτενέργειας, καλούμαστε να περιφρουρήσουμε τις δικές μας προτιμητέες οπτικές για τον εαυτό μας και τις σχέσεις μας. Οχι για να αντικαταστήσουμε μια δεδομένη αλήθεια με μια άλλη, αλλά για να διευρύνουμε τον χώρο όπου περισσότεροι τρόποι ύπαρξης και δράσης μπορούν να υπάρξουν. Είτε στη Λιλιπούτη, είτε στην Μπρομπντινιάγκ.
Σάσα Βούλγαρη
Αφηγήτρια, ψυχοπαιδαγωγός, storytelling coach
Από τους ενηλίκους στα παιδιά
Αγάπησα «Τα ταξίδια του Γκιούλιβερ» ως ενήλικη αναγνώστρια και μαγεύτηκα από τη δύναμη της γλώσσας και την αφηγηματική δεξιοτεχνία του συγγραφέα καθώς χρησιμοποιεί ένα πλήθος περίτεχνων αφηγηματικών τεχνικών, παίζοντας απολαυστικά με τη φαντασία, την αλήθεια και το ψέμα, τις διαφορετικές οπτικές ανάλογα με τον παρατηρητή και εισάγοντας παράλληλα βασανιστικά φιλοσοφικά ερωτήματα ανοιχτής δομής.
Αν και πρόκειται για ένα έργο που απευθύνεται σε καθαρά ενήλικο κοινό, ο θαυμάσιος τρόπος που ο Τζόναθαν Σουίφτ αξιοποιεί τις τεχνικές του παραμυθιού – οι όμορφες περιγραφές του, ο συνδυασμός ηρώων και αντιηρώων, τα ίδια τα ταξίδια που παραπέμπουν σε μυθικούς ήρωες, πλάσματα που μιλούν και σκέφτονται σαν άνθρωποι (Χουίνχνμ), Γίγαντες και Λιλιπούτειοι, και πολλά άλλα, μπορούν να γοητεύσουν ακόμα και πολύ μικρές ηλικίες παιδιών καθώς τα εισάγουν σε ένα κόσμο παραμυθικής οικειότητας.
Επιπλέον, το έργο προάγει μια ηθική αντιμετώπιση των σχέσεων και των ισορροπιών μεταξύ των διαφορετικών κοινωνιών και μια κριτική ματιά απέναντι σε δύσκολες καταστάσεις όπου η οπτική γωνία και οι θέσεις εξουσίας των δρώντων προσώπων είναι καθοριστικές – επίσης ένα κοινό γνώρισμα των παραδοσιακών παραμυθιών που μέσα από τις ανατροπές τους αποκαθιστούν την ισορροπία και προτείνουν το καλό.
Συνεπώς μια καλή διασκευή του αρχικού καυστικού κειμένου για παιδιά μπορεί να είναι μια εξαίρετη και απολαυστική αναγνωστική και παιδαγωγική πρόταση ιδιαίτερα επίκαιρη!