Βρισκόμαστε σε μια συγκυρία όπου η αρχειακή έρευνα έχει επανακάμψει τόσο στην καλλιτεχνική δημιουργία όσο και στην ανασύσταση της Ιστορίας. Το βλέμμα προς τη μνήμη αποκτά άλλη αξία σε έναν κόσμο που δεν έχει αποκτήσει ακόμα τη δική του. Ετσι, την περασμένη Παρασκευή, πραγματοποιήθηκε στο Γαλλικό Ινστιτούτο της Ελλάδας ημερίδα του ΕΛΙΑ (Ελληνικό Λογοτεχνικό και Ιστορικό Αρχείο) – ΜΙΕΤ (Μορφωτικό Ιδρυμα Εθνικής Τραπέζης) με θέμα «Ανοιχτό Αρχείο: ανοιχτό ερώτημα», αφιέρωμα στον Μάνο Χαριτάτο.
Στόχος της ημερίδας είναι να συζητηθεί η εξέλιξη του ανοιχτού αρχείου, καθώς και το πώς το αξιακό και επιστημονικό πρόταγμα διαμορφώνει την καθημερινή πρακτική, τις επιλογές και την κατεύθυνση των αρχειακών φορέων, των ερευνητών και των δωρητών.
Η ημερίδα ήταν συγκροτημένη σε τέσσερα μέρη: α) Η αρχειακή κοινότητα συζητά το ανοιχτό αρχείο β) Το ανοιχτό αρχείο μέσα από το βλέμμα των δωρητών γ) Η καταγραφή, η βιβλιογραφία, η ψηφιοποίηση ως εργαλεία της έρευνας δ) Το ανοιχτό αρχείο μέσα από το βλέμμα των ερευνητών.
Κεντρικός ομιλητής ήταν ο ιστορικός και φίλος της Ελλάδας Μαρκ Μαζάουερ, ο οποίος μίλησε για την αξία της ιστορικής μνήμης μέσα από την αφήγηση των αρχείων. Παρακολουθήσαμε από κοντά την ενότητα «Το ανοιχτό αρχείο μέσα από το βλέμμα των δωρητών».
Στο πάνελ βρίσκονται ο φιλόλογος, παλαιογράφος και ερευνητής δρ Αλέξης Χρυσοστάλης, η συγγραφέας Ζυράννα Ζατέλη, ο διευθυντής μάρκετινγκ, μουσικολόγος, συγγραφέας Μωρίς Σιακκής, η συγγραφέας και διερμηνέας στις Βρυξέλλες Μαρίνα Πετσάλη – Διομήδη και ο πολιτιστικός συντάκτης Γιώργος Σαρηγιάννης. Στον συντονισμό ο ιστορικός και ερευνητής στο ΜΙΕΤ Γιώργος Τσακνιάς.
Στον λόγο του ο Αλέξης Χρυσοστάλης (που είναι δωρητής του αρχείου Χαρίλαου Τρικούπη) σημείωσε ότι «τα αρχεία οφείλουν να δωρίζονται για να είναι προσβάσιμα». Η έρευνα δεν έχει όρια, συνέχισε ο Αλ. Χρυσοστάλης, υπογραμμίζοντας ότι το πρώτο μέρος του αρχείου Τρικούπη έχει δοθεί και περιλαμβάνει την επιστολογραφία του (προς πρωθυπουργούς του εξωτερικού της εποχής και επιχειρηματίες). Το δεύτερο μέρος των αρχείων που δωρίστηκε περιλαμβάνει την οικονομική και πολιτική ιστορία του τόπου και όχι μόνο του Τρικούπη.
Μεγάλο μέρος του αρχείου αυτού είναι τα δάνεια της Ελλάδας. «Ο Τρικούπης ήταν λεπτομερής», σημείωσε ο Αλ. Χρυσοστάλης, και «ασχολούνταν προσωπικά με όλα σχεδόν τα καυτά ζητήματα που προέκυπταν». Σε αυτή την προσπάθεια αρωγός ήταν προσωπικά ο συγγραφέας, ιστορικός και συνιδρυτής του Ελληνικού Λογοτεχνικού και Ιστορικού Αρχείου (ΕΛΙΑ) Δημήτρης Πόρτολος.
«Είναι τα στοιχειά μου»
Η καλεσμένη που ήθελαν να ακούσουν μυημένοι και μη ήταν η Ζυράννα Ζατέλη. Η οποία στη σύντομη ομιλία της αναφέρθηκε στο ότι ήταν πάντοτε ένθερμη αναγνώστρια. Ως τέτοια, «μου άρεσε από μικρή να μετέχω σε ό,τι διασώζεται από ημερολόγια και φευγαλέες σκέψεις των συγγραφέων. Ημουν παθιασμένη να μάθω τι υπάρχει πίσω από το έργο των δημιουργών. Αυτά έχουν την αυταξία τους». Εν συνεχεία η συγγραφέας αναφέρθηκε στον όγκο και τη μορφή των αρχείων της: «Εχω ένα μεγάλο και χειροποίητο αρχείο. Πριν από κάθε βιβλίο μου σημειώνω με μανία τα πάντα.
Αυτό που φτάνει στο κοινό είναι η τελευταία πράξη του δράματος. Το “πριν” είναι η αντάρα του συγγραφέα. Γράφω στο χέρι και κρατώ 100φυλλα τετράδια με σκέψεις, προσχέδια και σημειώσεις. Τα έχω χωρίσει σε ενότητες: τα τετράδια των ονείρων, οι σημειώσεις μου, τα τετράδια του κινηματογράφου». Εκεί η συγγραφέας κάνει παύση, σαν να κοιτά μέσα της: «Αυτά είναι τα στοιχειά μου». Η Ζ. Ζατέλη δώρισε έως τώρα το μεγαλύτερο μέρος του υλικού της από την αρχή της συγγραφικής ζωής της μέχρι το μυθιστόρημα «Και με το φως του λύκου επανέρχονται».
Η Μαρίνα Πετσάλη – Διομήδη, απόγονος του Αλέξανδρου Διομήδη (υπουργός Οικονομικών και πρωθυπουργός κατά τη λήξη του Εμφυλίου), δωρίζει ένα πολύ μεγάλο αρχείο που κρατά από το 1830, σε «εκατόν πενήντα κούτες ΝΟΥΝΟΥ», όπως είπε χαρακτηριστικά. Εν συνεχεία έκανε έκκληση για να υπάρξουν μεγαλύτεροι πόροι και ευχήθηκε να συμβεί «συνένωση αρχείων ΕΛΙΑ και ΜΙΕΤ, και για το αρχείο της οικογένειας που είναι διασπασμένο, για καλύτερη πρόσβαση».
Ο Γιώργος Σαρηγιάννης, συγκινημένος, δωρίζει τα περισσότερα από τα περίπου δέκα χιλιάδες θεατρικά προγράμματα που έχει στην κατοχή του, μαζί με ημερολόγια και σημειωματάρια που κρατούσε από το 1965. Ο δημοσιογράφος δεν παρέλειψε να εξάρει την προσέγγιση της Κωνσταντίνας Σταματογιαννάκη, υπεύθυνης του Τμήματος Παραστατικών Τεχνών στο ΕΛΙΑ. Τέλος, ο Μωρίς Σιακκής – γιος του νομικού Ιωσήφ Σιακκή – παρέχει το τεράστιο αρχείο τού πατέρα του, που μεταξύ άλλων περιλαμβάνει εβραϊκά ονοματεπώνυμα και τις ιστορίες τους στην Ελλάδα από τον 14ο αιώνα. Στην ομιλία του σημείωσε την καταλυτική παρέμβαση του Μάνου Χαριτάτου για την αίσια κατάληξη του αρχείου.