Στη στερέωση και αποκατάσταση του τείχους των Φωκέων στις Θερμοπύλες προχωρά το υπουργείο Πολιτισμού, μέσω της αρμόδιας Εφορείας Αρχαιοτήτων Φθιώτιδας. Πρόκειται για ένα από τα σημαντικότερα μνημεία της ιστορικής τοπογραφίας της περιοχής, καθώς συνδέεται με την τελική φάση της μάχης των Θερμοπυλών, το 480 π.Χ., μεταξύ των Ελλήνων και των Περσών.
Το μνημείο παρουσιάζει σήμερα μέτρια έως κακή κατάσταση διατήρησης, καθώς η μακρόχρονη έκθεσή του στις καιρικές συνθήκες, σε συνδυασμό με τις σεισμικές καταπονήσεις, έχει προκαλέσει σημαντικές φθορές.
Το έργο εντάσσεται στον ευρύτερο σχεδιασμό για την ενοποίηση, την προστασία και την ανάδειξη των μνημείων και των αρχαιολογικών σημείων ενδιαφέροντος των Θερμοπυλών. Στόχος είναι η καλύτερη κατανόηση της ιστορικής τοπογραφίας της περιοχής, αλλά και η αναβάθμιση της εμπειρίας των επισκεπτών.
Η υπουργός Πολιτισμού Λίνα Μενδώνη, δήλωσε ότι : «Οι Θερμοπύλες είναι ένας τόπος με μοναδικό ιστορικό και συμβολικό βάρος, άρρηκτα συνδεδεμένος με μία από τις σημαντικότερες μάχες της αρχαιότητας. Το τείχος των Φωκέων, κοντά στο ύψωμα του Κολωνού, όπου εκτυλίχθηκε η τελική φάση της μάχης, αποτελεί σημαντικό τεκμήριο της αρχαίας οχύρωσης των Θερμοπυλών. Σήμερα, ωστόσο, παραμένει δύσκολα αναγνωρίσιμο και μη επισκέψιμο. Η αποκατάσταση και η στερέωσή του, με σεβασμό στην αυθεντικότητα και στις διεθνείς αρχές της αναστήλωσης, συμβάλλει όχι μόνο στη διαφύλαξη του μνημείου, αλλά και στην αναγνωσιμότητα της περιοχής. Η αρχαιολογική έρευνα, που προηγήθηκε των επεμβάσεων, εμπλούτισε σημαντικά την επιστημονική γνώση για την οργάνωση, τις φάσεις χρήσης και τη λειτουργία του τείχους, ενώ οι προβλεπόμενες επεμβάσεις διασφαλίζουν την προστασία και τη μακροπρόθεσμη διατήρηση των αυθεντικών στοιχείων του. Στόχος μας είναι η προστασία και ανάδειξη του συνόλου των μνημείων που συγκροτούν την ιστορία της περιοχής και η απόδοσή τους στο κοινό με τρόπο που να επιτρέπει στον επισκέπτη να κατανοήσει τη διαχρονία και τη σημασία του τόπου. Η αποκατάσταση του τείχους των Φωκέων αποτελεί μέρος του ευρύτερου σχεδιασμού για την ενοποίηση και ανάδειξη των μνημείων των Θερμοπυλών και τη σύνδεση των επιμέρους σημείων ενδιαφέροντος μέσω ενός δικτύου διαδρομών και μονοπατιών περιπάτου, χώρων στάσης, θέασης και ενημέρωσης. Το πεδίο της μάχης, το ύψωμα του Κολωνού και το τείχος των Φωκέων θα συνδέονται με το σύγχρονο Ηρώο του Λεωνίδα και το Κέντρο Ιστορικής Ενημέρωσης Θερμοπυλών, δημιουργώντας ένα ενιαίο, οργανωμένο, και επισκέψιμο αρχαιολογικό σύνολο, αντάξιο της ιστορικής και παγκόσμιας σημασίας των Θερμοπυλών».
Οι εργασίες αποκατάστασης
Σύμφωνα με τις εγκεκριμένες μελέτες, προβλέπεται η ανάταξη και αποκατάσταση των λιθοδομών με τη χρήση του διαθέσιμου αυθεντικού δομικού υλικού, το οποίο θα επανατοποθετηθεί στις αρχικές του θέσεις ή σε νέες θέσεις, εφόσον αυτές τεκμηριώνονται. Παράλληλα, θα πραγματοποιηθεί αναστήλωση διάσπαρτων λίθων και αποκατάσταση της γεωμετρίας του τείχους.
Οι παρεμβάσεις αποσκοπούν στην προστασία των αυθεντικών καταλοίπων, στη διασφάλιση της ευστάθειας του μνημείου και στην αποκατάσταση της αναγνωσιμότητας της μορφής και της οικοδομικής του οργάνωσης.
Η ιστορία του τείχους των Φωκέων
Ο κηρυγμένος αρχαιολογικός χώρος των Θερμοπυλών περιλαμβάνει τα τρία στενά που περιγράφει ο Ηρόδοτος στην εξιστόρηση της μάχης του 480 π.Χ. μεταξύ Ελλήνων και Περσών: το Δυτικό, το Μεσαίο και το Ανατολικό Στενό.
Στο Μεσαίο Στενό, όπου βρίσκονται οι θερμές πηγές από τις οποίες πήρε το όνομά της η περιοχή, εντοπίζεται και το σημαντικότερο οχυρωματικό έργο του αρχαιολογικού χώρου, το λεγόμενο τείχος των Φωκέων, το οποίο ο Ηρόδοτος αποκαλεί «φωκικόν τείχος».
Το τείχος βρίσκεται νοτιοδυτικά του λόφου του Κολωνού και κατασκευάστηκε τον 6ο αιώνα π.Χ. από τους Φωκείς, με σκοπό να αναχαιτίσουν τις επιδρομές των Θεσσαλών, στο πλαίσιο των Ιερών Πολέμων.
Όταν, το 480 π.Χ., οι ελληνικές πόλεις αποφάσισαν να αντιμετωπίσουν την περσική εισβολή, το παλαιότερο οχυρωματικό έργο επισκευάστηκε πρόχειρα και χρησιμοποιήθηκε από τους Σπαρτιάτες και τους συμμάχους τους ως βασικός προμαχώνας της άμυνας των Θερμοπυλών. Πίσω από το τείχος είχε εγκατασταθεί το στρατόπεδο των Σπαρτιατών, ενώ στην περιοχή του λόφου του Κολωνού εκτυλίχθηκε η τελευταία φάση της μάχης.
Η γεωγραφία της περιοχής έχει μεταβληθεί σημαντικά από την αρχαιότητα έως σήμερα. Τότε, το χερσαίο πέρασμα των Θερμοπυλών, που αποτελούσε την κύρια οδό επικοινωνίας μεταξύ της νότιας Ελλάδας και της Θεσσαλίας, περνούσε από τα τρία διαδοχικά στενά, σε μήκος περίπου 9 χιλιομέτρων, ανάμεσα στις απότομες λοφοσειρές. Η θάλασσα κάλυπτε τότε μεγάλο μέρος της έκτασης όπου σήμερα βρίσκεται η πεδιάδα.
Η αρχαιολογική έρευνα
Η συστηματική αρχαιολογική έρευνα στην περιοχή οργανώθηκε το 1939 από τον Σπυρίδωνα Μαρινάτο. Η ανακάλυψη στον λόφο του Κολωνού μεγάλου αριθμού σιδερένιων και χάλκινων λογχών και αιχμών βελών του 5ου αιώνα π.Χ., πολλές από τις οποίες ανήκουν σε ανατολικούς τύπους, συνέβαλε καθοριστικά στην τεκμηρίωση της ιστορικής τοπογραφίας και στην ταύτιση της περιοχής με το πεδίο της μάχης των Θερμοπυλών.
Το τείχος έχει μήκος περίπου 100 μέτρων και επιμήκη ανάπτυξη, με έντονα τεθλασμένη κάτοψη που ακολουθεί τη μορφολογία της κορυφής του λόφου. Τα κατάλοιπα του τείχους και του πύργου που σώζονται σήμερα διατηρούνται κυρίως σε χαμηλή στάθμη.
Κατά την πρώτη φάση του έργου πραγματοποιήθηκαν ανασκαφική έρευνα και εκτεταμένος καθαρισμός της βλάστησης. Οι εργασίες αποκάλυψαν το πραγματικό περίγραμμα της οχύρωσης, ενώ βελτίωσαν την πρόσβαση και την ορατότητα του μνημείου.
Μέσω αρχαιολογικών τομών κατά μήκος του τείχους και του δυτικού πύργου διερευνήθηκαν η θεμελίωση και η κατασκευαστική του οργάνωση. Παράλληλα, αποκαλύφθηκαν εκτεταμένες συγκεντρώσεις πεσμένων λίθων, οι οποίοι διαχωρίστηκαν και τεκμηριώθηκαν ενόψει των αναστηλωτικών εργασιών.
Στον δυτικό πύργο εντοπίστηκαν εσωτερικές τοιχοποιίες, πίθοι και στρώματα καύσης, τα οποία μαρτυρούν σύνθετες και διαδοχικές χρήσεις του χώρου. Επιπλέον, συγκεντρώθηκε σημαντικό κινητό αρχαιολογικό υλικό, μεταξύ του οποίου περιλαμβάνεται χάλκινο νόμισμα της ελληνιστικής περιόδου (323–319 π.Χ.), που συμβάλλει στη διερεύνηση της χρονολόγησης και της μεταγενέστερης χρήσης της οχύρωσης.