Η μουσική των Γκεργκ Λίγκετι και Γκεργκ Κούρταγκ δεν ακολουθεί πάντα τη γνώριμη διαδρομή της μελωδίας. Αφήνει τον λόγο να διαλυθεί σε ήχους, μετατρέπει την αποσπασματικότητα σε τρόπο έκφρασης κι αποκαλύπτει τη συνοχή της μέσα από λεπτομέρειες, αντιθέσεις και σιωπές. Σ’ αυτό το σύνθετο ηχητικό τοπίο, ο Νίκος Βασιλείου αναλαμβάνει τη μουσική διεύθυνση της συναυλίας «Ergon Ensemble: Α fragment concert / A concert in fragments» που παρουσιάζεται στις 14 Νοεμβρίου στο πλαίσιο των Ημερών Σύγχρονης Μουσικής που επιμελείται ο Γιάννης Αγγελάκης στην Εναλλακτική Σκηνή της Εθνικής Λυρικής Σκηνής. Το πρόγραμμά της διερευνά το εύθραυστο όριο όπου η γλώσσα παύει να σημαίνει κι αρχίζει ν’ ακούγεται μέσα από τα έργα δύο συνθετών με διακριτές αλλά εξίσου ριζοσπαστικές προσεγγίσεις στον ήχο και στον λόγο.
«Στη συναυλία εστιάζω στην ιδιότυπη σχέση που έχουν με τη γλώσσα και στις κοινές τους καταβολές. Προέρχονται από εκείνα τα μέρη της Κεντρικής – Ανατολικής Ευρώπης που είχαν τεράστιο εθνολογικό πρόβλημα από τις αρχές του 20ού αιώνα έως το 1950 με έντονες αλλαγές συνόρων και πληθυσμών. Οι δυο τους, που ήταν και φίλοι, μεγάλωσαν στο κομμάτι της σημερινής Ρουμανίας που στην εποχή τους ήταν Ουγγαρία υπό αυστριακή κατοχή. Ο Λίγκετι παραδέχεται πως υπήρχε μια περίοδος στη ζωή του που μίλαγε άλλη γλώσσα στο σπίτι, άλλη στον δρόμο κι άλλη στο σχολείο. Οπότε αυτό έγινε μια ταυτότητα στα έργα του. Νιώθεις πάντοτε ότι ακόμα και σ’ εκείνα που έχουν κείμενο, πίσω από όσα λένε, αναζητάει να βρει μια γλώσσα. Ο Κούρταγκ, ενώ είχε τη δυνατότητα να γίνει ένας πολιτικός φυγάς, έζησε συνειδητά στην Ουγγαρία, η οποία για πάρα πολλά χρόνια ήταν κάτω από την κομμουνιστική επιρροή. Γι’ αυτό και στα έργα του κυριαρχούν η σιωπή και η λιτότητα. Ακόμα και οι μεγάλες του συνθέσεις είναι βασισμένες σε πάρα πολύ μικρά ποιήματα», αναφέρει ο Νίκος Βασιλείου μιλώντας στο «Νσυν».
Σ’ αυτό το πλέγμα φωνητικών ιχνών, χειρονομιών και καθαρής ηχητικής ενέργειας που αναδεικνύεται για την περίσταση, περιλαμβάνονται επίσης τέσσερις μικρές «νησίδες» ως ενδιάμεσες ρωγμές, αντανακλάσεις και μεταβάσεις. Ολες τους αποτελούν κομμάτια του «Building through fragments» της Ισμήνης Μπεκ, μια ανάθεση της Εναλλακτικής Σκηνής, η οποία παρουσιάζεται σε πρώτη παγκόσμια εκτέλεση. «Την Ισμήνη τη γνώρισα μέσω της Εθνικής Λυρικής Σκηνής, όπου παρακολούθησα τη δουλειά της. Την επέλεξα γιατί από όλα τα πραγματικά πολύ ταλαντούχα παιδιά είχε κάτι στο έργο της που μου δημιούργησε την αίσθηση εμμονής σε σχέση με την ανάμνηση, η γραφή της έχει κάτι μνημονικό. Βρίσκω ότι μέσα στους ήχους της συνεχώς αναδεύονται μνήμες. Της ζήτησα να φτιάξει μια σύνθεση η οποία ουσιαστικά θα λειτουργεί σαν ένα είδος ιντερμέδιου, έναν αρμό μεταξύ των άλλων κομματιών. Ηθελα κάτι να σηματοδοτεί το πέρασμα του χρόνου κι όσα μπορεί να έχει προκαλέσει στη συνολική νοσταλγία των ανθρώπων», δηλώνει ο μαέστρος και συνεχίζει: «Της ζήτησα να γράψει κομμάτια τα οποία αφορούν όργανα ώστε να φεύγει το βάρος από το άτομο και την εστίαση στο φωνητικό κομμάτι και να φτιάξει μικρές νησίδες που είτε να φορτίζουν είτε να αποφορτίζουν τη σχέση του ανθρώπου με τη γλώσσα και τη φωνή. Γιατί, όπως έλεγαν οι μεγάλοι δάσκαλοι του θεάτρου, οι λέξεις έχουν έναν ήχο που μας δίνει μια αίσθηση η οποία προηγείται του νοήματος».
Και σκηνική δράση
Η συναυλία δεν περιορίζεται στην εκτέλεση των «Ergon Ensemble» και τη φωνητική ερμηνεία της υψιφώνου Μαριέττας Σαρρή, της μεσοφώνου Ιωάννας Βρακατσέλη και του βαρύτονου Βαγγέλη Μανιάτη, αλλά επεκτείνεται και στη σκηνική δράση, ενσωματώνοντας τη θεατρικότητα στον ίδιο τον μουσικό λόγο. «Οι σολίστ δεν θα βγουν να στηθούν και να πουν τα κομμάτια. Δεν με ενδιέφερε κάτι τέτοιο. Επειδή θεωρώ τον εαυτό μου και λίγο παιδί του θεάτρου, έχω κάνει επίσης μια σκηνική δράση, πολύ λιτή και περιορισμένη, που όμως έχει νόημα. Επειδή στη συναυλία όλα τα κομμάτια που εμφανίζονται είναι αποσπάσματα, δεν μπορώ να εξηγήσω την ποίηση ενός ολόκληρου έργου από θραύσματα. Ετσι, χρειάζομαι μικρή σκηνική προσαρμογή, η οποία θεωρώ ότι θα λειτουργήσει πολύ όμορφα.
Δεν είναι επεξηγηματική, περισσότερο συνάδει με το να μπούμε στο κλίμα και να μας δώσει την αίσθηση των έργων αυτών, κυρίως την εποχή», τονίζει ο έχων τη μουσική διεύθυνση της βραδιάς. «Δυστυχώς η λέξη “θραύσμα” έχει ένα κομμάτι χρονικό το οποίο έπεται της καταστροφής. Θραύσμα σημαίνει ότι έχει καταστραφεί το όλον για να το έχεις εσύ. Στη μουσική, όμως, γίνεται ένας μικρός διαχωρισμός αφού είναι κατακερματισμός χωρίς να είναι κατ’ ανάγκη με θραύση. Ξέρουμε όλοι μας πολλές φορές ότι πολλά κομμάτια δεν είναι ικανά να σχηματίσουν ένα σύνολο γιατί λείπει ένας ηθικός, ενωτικός αρμός. Μ’ αρέσει όμως ότι τα έργα που παίζουμε, αν και είναι αποσπάσματα, στο τέλος δημιουργούν ένα καινούργιο σύνολο το οποίο είναι ανοιχτό σε ερμηνεία από όλους με τον δικό τους τρόπο», συμπληρώνει ο ίδιος.
To «Ergon Ensemble: A fragment concert / A concert in fragments» αποτελεί τον τελευταίο κρίκο στην αλυσίδα των Ημερών Σύγχρονης Μουσικής. Εκεί, αφιερωματικές συναυλίες όπως οι «Ρήσεις και ρωγμές», «Ηχητικές πολυπλοκότητες», «Ανθη είμαστε» και «Ergon Ensemble: Το Παρίσι του Απέργη» προβάλλουν διαφορετικές όψεις της δημιουργικής σκέψης των Γκεργκ Λίγκετι και Γκεργκ Κούρταγκ. «Μου άρεσε ο τίτλος “Πολλαπλά παρόντα” του συγκεκριμένου κύκλου συναυλιών και τον επεξεργάστηκα στο μυαλό μου.
Θεωρώ ότι υπάρχει μια ανάγκη και παράλληλα μια επιβολή χρονική να φωτίσουμε το κομμάτι της σύγχρονης δημιουργίας ουσιαστικά και με τρόπο που να περάσει στο κοινό ώστε να δει την ποιότητά της και ίσως να αισθανθεί πράγματα μέσα από αυτή.
Στη δική μας στιγμή, θα ήθελα φεύγοντας ο θεατής να νιώσει κάτι που πραγματικά δεν έχει ξανανιώσει. Κάτι που να τον κάνει να δει τα πράγματα αλλιώς. Να γεννηθεί ένα συναίσθημα καινούργιο μέσα του, ακόμα και το παραμικρό», καταλήγει ο Νίκος Βασιλείου.