Καρπός της τριακονταετούς ενασχόλησης του Θανάση Χριστοδούλου με το έργο του Χέρμαν Μέλβιλ, η έκθεση «Στορίσματα στον Μόμπι Ντικ» είναι μια εικαστική κατάδυση στην ανθρώπινη ύβριν. Εδώ, η σκοτεινή και αναπόφευκτη μοίρα της φύσης μας αποκαλύπτεται μέσα από τη ματιά του μεταφραστή και εικονογράφου του αριστουργήματος.
Πώς άλλαξε η ματιά σας απέναντι στον Μόμπι Ντικ στις τρεις δεκαετίες ενασχόλησής σας μαζί του;
Οταν μετέφρασα το δέκατο κεφάλαιο του βιβλίου, μετά ένα καθήλωμα πνευματικό, ξάφνου ξεκαθάρισαν όλα. Κατάλαβα γιατί και πώς έγραψε το θαυμαστό βιβλίο του ο Μέλβιλ. Εμεινα άναυδος. Εκτοτε δεν άλλαξε ούτε ή σκέψη μου ως συγγραφέα ούτε η ματιά μου ως ζωγράφου. Απλώς κατέβαιναν και κατεβαίνουν αμφότερα (σκέψη και μάτι) συνεχώς στα άβατα βάθη της σκέψης του εκπληκτικού συγγραφέα.
Συνδυάζοντας μετάφραση και ζωγραφική, πώς λειτουργούν το χρώμα και η γραμμή εκεί όπου σταματά ο λόγος;
Ο λόγος (σκέψη και γλώσσα) ποτέ δεν σταματά να λειτουργεί, είτε μεταφράζοντας είτε ζωγραφίζοντας. Τόσο οι λέξεις όσο και οι ζωγραφιές, εικόνες – έννοιες – νοήματα παράγουν στο μυαλό. Η αγωνία είναι τα (εν) νοήματα του ζωγράφου να συμπέσουν με κείνα του συγγραφέα και όσο μπορούν να απεικονίσουν ό,τι ανεικόνιστο και ανείπωτο υπο-νοούν.
Πώς αποτυπώνονται στα έργα σας τα ανθρώπινα πάθη και η ύβρις μέσα από τον μύθο του Μόμπι Ντικ;
Ο Μόμπι Ντικ είναι μια μελέτη όχι των ανθρώπινων παθών και της «ύβρεως», με την αρχαία σημασία του όρου. Είναι μια κατάδυση στην αιτία των ανθρώπινων παθών και της ύβρεως. Στην α ι τ ί α όλων των επί γης ανθρώπινων δεινών, πολέμων, βλακείας, εγωισμών, ηθικής και οντολογικής παραλυσίας και βάλε. Αιτία μη «αναστρέψιμη» δυστυχώς, όπως θα έλεγε ένας γιατρός. Αυτή είναι η μοίρα μας. Μια μοίρα που διατρέχει όλες τις ζωγραφιές μου, και φαίνεται, νομίζω στις επίμονες παραμορφώσεις και στρεβλώσεις προσώπων και πραγμάτων, που διεκτραγωδούν την παραμορφωτική συντριβή τους από μια φάλαινα κρυμμένη πάντα μες στο «είναι» τους.
Πού σταματά η πιστή μεταφορά του κειμένου και πού ξεκινά η προσωπική σας κατάδυση;
Ποιος μπορεί με βεβαιότητα να ξέρει αν ακολουθεί τα βήματα του οδηγού κι αν δεν λοξοδρομεί με κίνδυνο να τσακιστεί; Ο,τι ονομάζετε «προσωπική κατάδυση» για μένα είναι ξεστράτισμα από την ευθεία. Μακάρι όλες οι καταδύσεις να γίνονταν με τα βαρίδια του έργου κι όχι με σωσίβια δικά μας. Ομως έτσι επιπλέει το corpus της παγκόσμιας λογοτεχνίας και εικονογραφίας. Με έναν πλουραλισμό που παραληρεί.
Ο Μόμπι Ντικ έγινε για σας καθρέφτης της ανθρώπινης φύσης ή υπενθύμιση της δύναμης του αγνώστου;
Το τέλος του βιβλίου πνίγει τους πάντες και τα πάντα. Αυτή είναι η δύναμη του αγνώστου, η δύναμη που δεν θα ελέγξει ποτέ κανένας υπερυπολογιστής. Ο άνθρωπος «πειράζει» πράγματα έξω από τον έλεγχό του. Το πληρώνει και θα το πληρώνει, το ζει κάθε μέρα που χειροτερεύει, όποιος δεν το βλέπει παριστάνει τον τυφλό, ώσπου κάποια ωραία μέρα θα πάψει να υπάρχει για να το πληρώνει. Αν λοιπόν θέλετε μια απάντηση στην ερώτησή σας, λέω πώς ναι, όχι μόνο για μένα, αλλά για όλους με λίγο μυαλό το βιβλίο είναι και καθρέφτης της «άγνωστης» (χωρίς δυνατότητα αυτεπίγνωσης δηλαδή) θλιβερής ανθρώπινης φύσης που δεν θα πάψει να αυτοσυντρίβεται διαρκώς.
* Η έκθεση του Θανάση Χριστοδούλου – «Στορίσματα στον Μόμπι Ντικ στον Λόφο Art Project (Βελβενδού 39, Κυψέλη) έως τις 15 Νοεμβρίου. Επιμέλεια: Φαίη Τζανετουλάκου