Από τον αρχαίο μύθο στον σύγχρονο χορό – Η Τάιλερ Τζο Σμιθ μιλάει στα «ΝΕΑ»

Η Μάρθα Γκράχαμ ένωσε μια τέχνη που δεν αφήνει τα ίχνη της στον χρόνο με την επιστήμη που ερευνά όσα άντεξαν στη φθορά του – τον χορό και την αρχαιολογία – από την πρώτη κιόλας εμφάνιση της ομάδας της στη σκηνή: στις 18 Απριλίου 1926 ανέβασε τις Trois Gnossiennes σε μουσική Ερίκ Σατί, με έμπνευση από τις ταναγραίες, τις μινωικές και τις μυκηναϊκές τοιχογραφίες. Αργότερα «συναντήθηκε» με την Ηλέκτρα, τη Μήδεια, τη Φαίδρα και την Κλυταιμνήστρα, μεταξύ άλλων, διαβάζοντας τους μύθους τους υπό ένα γυναικείο πρίσμα.

Εκατό χρόνια έπειτα από εκείνη την παράσταση στη Νέα Υόρκη και 62 από την πρώτη εμφάνιση της σπουδαίας αμερικανίδας χορεύτριας και χορογράφου στην Ελλάδα, η καθηγήτρια Κλασικής Τέχνης και Αρχαιολογίας στο πανεπιστήμιο της Βιρτζίνια, Τάιλερ Τζο Σμιθ, που μελετά τον χορό στην αρχαία ελληνική τέχνη από τα χρόνια των μεταπτυχιακών της στην Οξφόρδη, μιλά στα «ΝΕΑ» με αφορμή την ημερίδα – αφιέρωμα στην Γκράχαμ που συνδιοργανώνει με την καθηγήτρια Κλασικών Σπουδών στο College Year in Athens, Νίνα Παπαθανασοπούλου και την Αμερικανική Σχολή Κλασικών Σπουδών, η οποία και φιλοξενεί την εκδήλωση.

Στην αγγειογραφία βλέπουμε χορευτές, αλλά όχι κίνηση. Τι μπορεί και τι δεν μπορεί να μας πει μια εικόνα για τον χορό, και πώς το αξιοποιεί ή το παρακάμπτει μια χορογράφος όπως η Γκράχαμ;

Είναι αλήθεια ότι στην αγγειογραφία βλέπουμε χορευτές, αλλά είναι εξίσου αλήθεια ότι βλέπουμε και κίνηση. Οι έλληνες αγγειογράφοι, στην Αθήνα και σε άλλα κέντρα, επέλεξαν τον χορό ως θέμα και σίγουρα τον βρήκαν απαιτητικό.

Για να αποδώσουν την κίνηση, είτε πρόκειται για χορευτές είτε για αθλητές ή άλλες μορφές εν κινήσει, οι αγγειογράφοι, αρχικά με τη μελανόμορφη τεχνική και αργότερα με την ερυθρόμορφη, διαμόρφωσαν το δικό τους λεξιλόγιο χειρονομιών, στάσεων και κινήσεων. Ετσι, η επανάληψη συγκεκριμένων μοτίβων κίνησης επικοινωνούσε στον αρχαίο θεατή ή χρήστη του αγγείου ότι είχε μπροστά του χορό και όχι κάποια άλλη δραστηριότητα.

Η Γκράχαμ εμπνεύστηκε αναμφίβολα με πολλούς τρόπους από τα ελληνικά αγγεία και άλλες τέχνες, μεταξύ των οποίων και τις περίφημες ταναγραίες κόρες. Φαίνεται ότι δεν προσπαθούσε να αναπλάσει τους ίδιους τους αρχαίους χορούς με βάση την παρατήρηση μόνο των αγγείων ούτε, βεβαίως, να αντιγράψει κατά γράμμα κάποια μορφή του μύθου.

Στην πραγματικότητα, χρησιμοποίησε στη χορογραφία και στις παραστάσεις της εικόνες όχι μόνο από την ελληνική τέχνη αλλά και από τις τέχνες πολλών άλλων πολιτισμών. Η ολιστική της προσέγγιση σήμαινε ότι στηριζόταν στις εικόνες τόσο για να δημιουργήσει κίνηση για τους χορούς της όσο και για να εμπλουτίσει τα σκηνικά και τα κοστούμια.

Συντονίζετε μια διεπιστημονική στρογγυλή τράπεζα με θέμα «100 χρόνια Γκράχαμ και Ελληνες». Ποιο είναι το κεντρικό ερώτημα στο οποίο ελπίζετε ότι θα απαντήσει αυτός ο διάλογος;

Τις εβδομάδες πριν από την ημερίδα το συζητούσαμε αρκετά, και υπάρχουν πολλά ερωτήματα που θέλουμε να θέσουμε και να απαντήσουμε. Ενα από τα σημαντικότερα για εμάς, ως μελετήτριες της κλασικής αρχαιότητας, είναι το εξής: πώς μπορούμε να αναδείξουμε τον καθοριστικό ρόλο που έπαιξαν στο αρχαίο παρελθόν οι εφήμερες τέχνες και εμπειρίες; Βεβαίως, ένας από τους στόχους μας με το άνοιγμα αυτής της συζήτησης είναι, αφενός, να προσδώσουμε μεγαλύτερη προβολή στην Γκράχαμ ανάμεσα στους μελετητές του αρχαίου κόσμου και, αφετέρου, να τονίσουμε τη σημασία του χορού, αρχαίου και σύγχρονου, για την ευρύτερη μελέτη της κλασικής αρχαιότητας.

Ποιο είναι το συμβολικό και ουσιαστικό μήνυμα του εορτασμού των 100 χρόνων του Martha Graham Dance Company στην καρδιά της Αθήνας;

Μεγαλώνοντας στις Ηνωμένες Πολιτείες τη δεκαετία του 1970, μπορώ να πω με βεβαιότητα ότι η Μάρθα Γκράχαμ ήταν όνομα γνωστό σε κάθε νέο που σπούδαζε χορό. Είναι εμβληματική μορφή του αμερικανικού μοντέρνου χορού, που ενέπνευσε γενιές νέων ανθρώπων, μαζί και εμένα. Οταν η Νίνα κι εγώ σκεφτήκαμε για πρώτη φορά να διοργανώσουμε μια εκδήλωση στην Αθήνα το 2026, ώστε να τιμήσουμε την επέτειο που εορτάζεται σε όλο τον κόσμο, το μυαλό μας πήγε αμέσως στην Αμερικανική Σχολή Κλασικών Σπουδών. Εξετάζοντας την κληρονομιά της από την καρδιά της Αθήνας, ελπίζουμε να καλλιεργήσουμε μεγαλύτερη επίγνωση για τη Μάρθα Γκράχαμ ως χορεύτρια, φυσικά, αλλά και ως οραματίστρια, της οποίας το δημιουργικό πνεύμα και η μοναδική συνεισφορά παραμένουν άξια του σεβασμού μας.

Πώς μπορεί η μελέτη της πρόσληψης του ελληνικού μύθου από τη Μάρθα Γκράχαμ να εμπνεύσει τη νέα γενιά καλλιτεχνών και αρχαιολόγων σήμερα;

Το ερώτημα αυτό μου φέρνει αμέσως στον νου την πρόσφατη επανερμηνεία της «Οδύσσειας» του Ομήρου από τον Κρίστοφερ Νόλαν και τη μεγάλη συζήτηση που προκάλεσε στην κοινότητα των κλασικών σπουδών και πέρα από αυτήν. Η ταινία μας υπενθυμίζει ότι οι μύθοι και οι θρύλοι του παρελθόντος, είτε μεταδίδονται μέσα από τη λογοτεχνία είτε μέσα από την τέχνη, δεν είναι και δεν ήταν ποτέ στατικοί. Μπορούν πάντοτε να τροποποιηθούν και να εμπλουτιστούν, να ερμηνευθούν και να επανερμηνευθούν. Η πρόσληψη του ελληνικού μύθου ανοίγει τον νου μας σε διαφορετικές πτυχές μιας ιστορίας ή ενός χαρακτήρα, με βάση τις δικές μας εμπειρίες και μέσα στο πλαίσιο της σύγχρονης στιγμής. Ελπίζουμε ότι η ημερίδα αυτή θα εμπνεύσει τέτοιες συζητήσεις για το μέλλον και θα προσφέρει την ιδανική ευκαιρία για νέες συνεργασίες.