Μάρκ Μπλόκ: Ενας στρατευμένος άνθρωπος, ένας μεγάλος ιστορικός

Dilexit veritatem

Αγάπησε την αλήθεια

(Η επιτύμβια επιγραφή που επέλεξε)

Ένα επί μακρόν ανεξόφλητο χρέος της Γαλλίας έκλεισε στις 23 Ιουνίου 2026, χάρη στην απόφαση του προέδρου Μακρόν να τιμήσει τον διαπρεπή ιστορικό Marc Bloch με την ύψιστη μετά θάνατον τιμή, τη συμβολική είσοδό του στο Πάνθεον.

Σ’ αυτόν τον ναό της Δημοκρατίας, με την επιγραφή στο αέτωμα της εισόδου «Στους μεγάλους άνδρες η πατρίς ευγνωμονούσα», τα τελευταία χρόνια τιμώνται και γυναίκες (ήδη επί προεδρίας Μακρόν εισήλθαν η Σιμόν Βέιλ και η Ζοζεφίν Μπέικερ).

Ο Μαρκ Μπλοκ, πρώτος ιστορικός που εισήλθε στο Πάνθεον, δεν επελέγη για την «panthéonisation» μόνο ως διεθνώς αναγνωρισμένος ιστορικός.

Συγκεντρώνει στο πρόσωπό του πολλές άλλες ιδιότητες με κυρίαρχες αυτές του πολεμιστή στον Α’ και στον Β’ Παγκόσμιο Πόλεμο, του βραβευμένου με πολλά παράσημα (8 ακολουθούσαν στο μαξιλαράκι πίσω από το φέρετρο) και του αγωνιστή της Αντίστασης που έδωσε τη ζωή του για την πατρίδα.

Ο Ε. Μακρόν τόνισε στην εξαιρετική ομιλία του τις ιδιότητες του ανήσυχου διανοούμενου, του ακέραιου ανθρώπου, του ανιδιοτελούς αγωνιστή και πατριώτη, του τολμηρού ανθρώπου που έλεγε αλήθειες που πονούσαν.

Ο ΜΑΧΗΤΗΣ

Ο Μπλοκ ήταν 28 χρονών όταν ξέσπασε ο Α’ Παγκόσμιος Πόλεμος. Στρατεύτηκε υποχρεωτικά και πήρε μέρος στον πόλεμο τέσσερα χρόνια. Αφού επιστρέψει ζωντανός, με τον βαθμό του λοχαγού, από τον φοβερό «μεγάλο πόλεμο» ή «πόλεμο των χαρακωμάτων», θα λάβει εύφημες μνείες για ανδραγαθίες.

Το 1920 ξαναπιάνει το νήμα της ζωής: θα υποστηρίξει τη διδακτορική του διατριβή, θα προσληφθεί στο Πανεπιστήμιο του Στρασβούργου, που είναι τότε φυτώριο ιδεών, όπου θα γνωρίσει τον Λισιέν Φεβρ. Για πολλά χρόνια το Πανεπιστήμιο αυτό έφερε τιμητικά το όνομά του. Τέλος, θα παντρευτεί τη Σιμόν Βιντάλ.

Η Σιμόν ήταν ο μεγάλος έρωτας της ζωής του, η μητέρα των έξι παιδιών τους, και η πολύτιμη συνεργάτις του στο επιστημονικό του έργο. Στη συγκινητική τελετή, ακούστηκε μελοποιημένο ποίημα του Μαρκ Μπλοκ που το τραγούδησαν ο Vincent Delerm και η Anne Sila.

H Ballade triste είναι ένα σπαραχτικό αποχαιρετιστήριο ποίημα που έγραψε ο Μπλοκ για τη γυναίκα του, σαν να ήξερε ότι δεν θα ξαναϊδωθούν. Η Σιμόν, σοβαρά ασθενής, πέθανε δύο εβδομάδες έπειτα από εκείνον. Το φέρετρό της εισήλθε στο Πάνθεον δίπλα σ’ αυτό του συζύγου της. (Επρόκειτο για «κενοτάφια», δίχως οστά ή τέφρα, πλήρη συμβολικών αντικειμένων.)

Από το 1920 ως το 1940 έζησε τα καλύτερα χρόνια της ζωής του, επαγγελματικής και προσωπικής. Στον Β’ Παγκόσμιο Πόλεμο στρατεύτηκε εθελοντικά, ενώ ήταν πλέον 54 ετών. Η κατάρρευση του μετώπου θα τον συγκλονίσει.

Από το φθινόπωρο του 1940 ο Μπλοκ θα υποστεί την επίθεση του αντισημιτισμού της κυβέρνησης του Βισύ, που με τους νέους αντιεβραϊκούς νόμους θα τον στερήσει από την έδρα του στη Σορβόννη, που κατέχει από το 1936, από το διαμέρισμά του, την περιουσία του και τέλος από τη βιβλιοθήκη του των 5.000 τόμων, τρομερό πλήγμα για εκείνον.

Θα μεταβεί λοιπόν στη γενέτειρά του Λυών και θα είναι από τους ιδρυτές της αντιστασιακής οργάνωσης των Francs Tireurs. Δρα στην παρανομία με το ψευδώνυμο Ναρμπόν και γίνεται ηγετικό στέλεχος.

Θα συλληφθεί για τη δράση του στις 8 Μαρτίου του 1944, θα μεταφερθεί στη φοβερή φυλακή του Montluc, όπου θα υποστεί άγρια βασανιστήρια, και τέλος θα εκτελεστεί στις 16 Ιουνίου 1944 μαζί με μία ομάδα άλλων 29 ανθρώπων, δέκα ημέρες αφού έχει γίνει η απόβαση των Συμμάχων στη Νορμανδία.

Η τελευταία του φράση θα είναι «Ζήτω η Γαλλία». Δεν θα γιορτάσει την απελευθέρωση του Παρισιού στα τέλη Αυγούστου του ’44… Ομως είχε έναν θάνατο που κατά κάποιον τρόπο τον επέλεξε. Στη διαθήκη του είχε γράψει: «Δεν μου δόθηκε η χάρις να πεθάνω για τη Γαλλία».

Τώρα το όνομά του χαράχτηκε στη μαρμάρινη στήλη στο Πάνθεον με όσους πέθαναν για την πατρίδα (Morts pour la France).

Η ΕΒΡΑΪΚΟΤΗΤΑ

Ο Μαρκ Μπλοκ καταγόταν από εβραϊκή οικογένεια της Αλσατίας, εντελώς αφομοιωμένη, με μακρά παράδοση στην αγάπη της Δημοκρατίας, που αυτοπροσδιορίζονταν ως «Ισραηλίτες». Οι πρόγονοί του έγιναν γάλλοι πολίτες μετά την Επανάσταση.

Όταν το 1870 η Αλσατία προσαρτήθηκε στη Γερμανία οι Μπλοκ θα την εγκαταλείψουν για να μη γίνουν Γερμανοί. «Είμαι πρώτα Γάλλος» έλεγε πάντοτε, και ταυτόχρονα, όπως έγραψε στη διαθήκη του που συνέταξε τον Μάρτιο του 1941, δεν απαρνήθηκε ποτέ την εβραϊκή καταγωγή του, ενώ ήταν αγνωστικιστής.

«Διαβεβαιώνω ότι γεννήθηκα Εβραίος, ακόμη και απέναντι στον θάνατο αν χρειαστεί. Ποτέ δεν σκέφτηκα να το απαρνηθώ ούτε βρήκα ποτέ κανένα κίνητρο που να με δελεάσει να το κάνω». Οι πολλαπλές ταυτότητες δεν συνιστούν πρόβλημα παρά μόνον για τους στενόμυαλους εθνικιστές.

Μόνο οι Ναζί αποστερούν τους Εβραίους από την εθνική τους ταυτότητα. Ο Μπλοκ ενσαρκώνει την αρμονική συνύπαρξη πολλαπλών ταυτοτήτων.

Ο ΙΣΤΟΡΙΚΟΣ

Η Απροσδόκητη ήFττα (L’ étrange défaite, με αρχικό τίτλο «Témoignage», Μαρτυρία), γράφεται εν θερμώ το διάστημα Ιούλιο με Σεπτέμβριο του 1940. Ο Μπλοκ εμπιστεύεται το χειρόγραφο σε κάποιον φίλο, κι αυτός το θάβει. Μετά τον πόλεμο, το χειρόγραφο ξεθάβεται και το 1946 εκδίδεται.

Παραμένει ακόμη σήμερα η οξυδερκέστερη ανάλυση της γαλλικής ήττας, ως πνευματική κυρίως ήττα. Ο συγγραφέας αναλύει πώς οι ηγέτες αντιμετώπισαν τον Β’ Παγκόσμιο Πόλεμο με τους όρους του Α’ Παγκοσμίου Πολέμου και πόσο μοιραίο στάθηκε αυτό το σφάλμα.

Έτσι, η Σχολή των Annales, που όντως δεν ασχολήθηκε για πολύ καιρό με τη δεκαετία του ’40, έδωσε χάρις στον Μπλοκ το πρώτο θεμελιώδες έργο.

Υπήρξε συνιδρυτής μαζί με τον Lucien Febvre το 1929 της επιθεώρησης Annales, που έδωσε το όνομά της στην περίφημη ομώνυμη ιστορική σχολή, η οποία τάραξε τα νερά της ιστοριογραφίας διεθνώς εισάγοντας την οικονομική και την κοινωνική ιστορία, και αργότερα την ιστορία των ιδεών και των νοοτροπιών, πάντοτε με ανθρωποκεντρική ματιά.

Θυμίζει πως «πέρα από τους θεσμούς υπάρχουν οι  άνθρωποι και αυτούς επιχειρεί να συλλάβει η ιστορία». Έθετε επίσης την έννοια της «ιστορίας-πρόβλημα», σε αντίθεση με την απλή αποκατάσταση των γεγονότων, την αντίληψη δηλαδή του θετικισμού.

Τα μεγάλα του έργα ως μεσαιωνολόγου είναι Οι θαυματουργοί βασιλείς, όπου εξετάζει τις νοοτροπίες του Μεσαίωνα, όταν ο κόσμος πίστευε ότι οι βασιλείς κάνουν θαύματα, και Η φεουδαλική κοινωνία. Αλλά η παρακαταθήκη του που αφορά ευρύτερα την ιστοριογραφία παραμένει η Απολογία για την ιστορία.

Το επάγγελμα του ιστορικού (μτφρ. Κ. Γαγανάκης, Εναλλακτικές εκδόσεις, 1994). Σ’ αυτό το απαράμιλλο έργο ο ιστορικός εισάγει τον αναγνώστη στο εργαστήριό του. Γι’ αυτό και θα προτιμούσα η μετάφραση του «métier d’historien» να ήταν η «τέχνη» ή έστω η «δουλειά» και όχι το «επάγγελμα».

Τέχνη, σαν τον παλιό μάστορα, γιατί με τον παλιό τεχνίτη, τον χειρώνακτα παρομοιάζει τον εαυτό του στην εισαγωγή. Κορυφαίο έργο του συγγραφέα, αρχίζει να γράφεται ενώ υπηρετεί μέσα στην απραξία της «drôle de guerre» (αλλόκοτου πολέμου), σ’ ένα σχολικό τετράδιο, και συνεχίζει μες στις αντιξοότητες της Κατοχής.

Το χειρόγραφο θα μείνει ημιτελές και θα εκδοθεί μεταπολεμικά από τον στενό του συνεργάτη Λισιέν Φεβρ, στον οποίο και το αφιερώνει.  Στο έργο αυτό ο Μπλοκ υποστηρίζει την αντίληψη ότι ο ιστορικός μοιράζεται με τον δικαστή την «έντιμη υποταγή στην αλήθεια», αλλά διαφοροποιείται από αυτόν διότι ο δικός του ρόλος δεν είναι να κρίνει και να τιμωρεί, είναι να κατανοεί.

«Μια λέξη κυριαρχεί και φωτίζει τις μελέτες μας: κατανόηση». Τελικά, τα δύο ανέκδοτα χειρόγραφά του, τα γραμμένα σε κατάσταση επείγοντος, δίχως τη βιβλιοθήκη του, όχι μόνο θα επιζήσουν αλλά θα αποτελούν σημείο αναφοράς μέχρι σήμερα στην ιστοριογραφία.

Η Οντέτ Βαρών-Βασάρ είναι ιστορικός και συγγραφέας, μεταξύ άλλων της «Ανάδυσης μιας δύσκολης μνήμης» (Εστία 2013). Το βιβλίο της «Η αποτύπωση του άφατου. Στρατοπεδική λογοτεχνία και πολιτισμική μνήμη» είναι υπό έκδοσιν για το 2027