Μια 85χρονη μαθήτρια των αρχαίων συγγραφέων

Η Τζόαν είναι ογδόντα πέντε ετών. Κάθεται στον καναπέ διαβάζοντας ένα αντίτυπο της Αινειάδας που είχε τραβήξει από τα ράφια του καθιστικού. «Την αγάπησα επειδή μου έδειξε κάτι που μου έλειπε για χρόνια» γράφει η Σεθ Κάπλαν στο λογοτεχνικό περιοδικό «Lithub». Η Τζόαν είναι η μητέρα μιας αγαπημένης φίλης της. Σε μεγάλη ηλικία είχε αποφασίσει να περάσει όσο χρόνο της απέμενε προσπαθώντας να καταλάβει από πού ξεκίνησαν όλα.

Εζησε την εποχή των ποιητών Μπητ, τον μεταμοντερνισμό, ολόκληρο το τόξο της λογοτεχνίας του 20ού αιώνα. «Επιχειρεί, αντίθετα, να πάει προς τα πίσω. Η Τζόαν περνά τέσσερις με πέντε ώρες κάθε μέρα διαβάζοντας Ομηρο, Βιργίλιο και Σοφοκλή στις πρωτότυπες γλώσσες τους. Τη ρώτησα το γιατί. Γιατί όχι κάτι ζωντανό και εξελισσόμενο; Σφίγγοντας τα βιβλία, είπε κοφτά: «Ολα προέρχονται από εδώ. Ο δυτικός πολιτισμός, οι ιδέες μας για την ομορφιά, την ηθική και το τι σημαίνει να είσαι άνθρωπος. Ολα ξεκινάνε από εδώ»».

Οταν περιγράφει τον Αγαμέμνονα, συνεχίζει η Κάπλαν, το πρόσωπο της Τζόαν μεταμορφώνεται σε κάτι νεότερο, λαμπερό. «Πολύ δύσκολο έργο», λέει. «Αλλά εκπληκτική ποίηση». Περιγράφει τους χαρακτήρες – την Κλυταιμνήστρα, τον Αγαμέμνονα, την Ιφιγένεια – όπως μιλάς για ανθρώπους που γνωρίζεις, ανθρώπους των οποίων οι επιλογές σε νοιάζουν. Αυτές δεν ήταν απλές ιστορίες.

«Ολα συνδέονται», λέει. «Ο ύμνος αφηγείται πώς η Αφροδίτη αποπλάνησε τον θνητό Αγχίση και έμεινε έγκυος στον Αινεία, κι εμείς διαβάζουμε για τον Αινεία στην Αινειάδα! Μετά, στην Ιφιγένεια, βλέπουμε τη νεαρή Κλυταιμνήστρα, πριν γίνει η γυναίκα που δολοφονεί τον Αγαμέμνονα». Παράλληλα εξηγεί πώς ο αυτοκράτορας Αύγουστος, ανεβαίνοντας στην εξουσία μετά τη δολοφονία του Ιουλίου Καίσαρα, ανέθεσε στον Βιργίλιο να δημιουργήσει ένα ρωμαϊκό έπος που θα συνέδεε τις απαρχές της Ρώμης με τους ηττημένους, αλλά μεγαλοπρεπείς Τρώες. Προφέρει τη λέξη «ανέθεσε» με βάρος, σαν να μπορούσε να νιώσει την πίεση που ασκούνταν στον Βεργίλιο να δημιουργήσει τέχνη υπό την προστασία του αυτοκράτορα. «Ο Αύγουστος ήθελε προπαγάνδα. Ο Βιργίλιος του έδωσε τέχνη».

Η Σεθ Κάπλαν ρωτάει την 85χρονη φίλη της γιατί δεν έγραφε για όσα ανακάλυπτε, να μοιραστεί τις ιδέες της με ένα ευρύτερο κοινό. Φάνηκε ειλικρινά ξαφνιασμένη, σαν να μην της είχε περάσει ποτέ η σκέψη από το μυαλό. «Ω, είμαι απλώς μια μαθήτρια. Μαθαίνω για τη μαγεία της ανακάλυψης. Είναι σαν να αγγίζεις κάτι ιερό».

Συνεχίζει να φυλλομετρά αργά τις σελίδες, με τα δάχτυλά της να βρίσκουν τις σημειώσεις που έχει γράψει σε νεανική ηλικία η Κάπλαν. Διαβάζοντας τα σχολιασμένα βιβλία βγάζει ήχους εκτίμησης καθώς γυρίζει τις σελίδες, μελετάει τα αυτοκόλλητα σημειώματα, ακολουθεί τις υπογραμμίσεις με τα δάχτυλά της.

Ενα email φτάνει λίγες μέρες αργότερα στη Σεθ. «Σκεφτόταν τη συζήτησή μας, αναλύοντας περισσότερο τον Βιργίλιο και τον Αύγουστο, τη φήμη των Τρώων, τη δύναμη της περιγραφής του Λίβιου. Περιέγραφε τον εαυτό της ως κάποια που θεωρούσε πάντα τον εαυτό της ερασιτέχνη, που ποτέ δεν πίστευε ότι θα μπορούσε να συγκεντρωθεί σε κάτι με τόσο βάθος. Της είπα πόσο ζήλευα το πάθος της, την ρώτησα τι θα μπορούσα να βρω που να συγκριθεί με αυτό».

Διάβασμα από αγάπη

Και καταλήγει: «Ολόκληρη η ζωή μου έχει οργανωθεί γύρω από το επίτευγμα και το όφελος. Το σωστό πανεπιστήμιο για να βρω τη σωστή δουλειά. Οι σωστές επαγγελματικές κινήσεις για να συντηρήσω την οικογένειά μου. Γράψιμο που μπορεί να δημοσιευτεί, να διαβαστεί, να αναγνωριστεί. Ακόμη και το διάβασμά μου εξυπηρετεί σκοπούς τώρα: έρευνα, ενημέρωση για τις πολιτιστικές συζητήσεις, συλλογή υλικού.

Για να μην αναφέρω τη δουλειά μου ως δικηγόρος, από την οποία εξαρτώνται όλα. Τα πάντα στην υπηρεσία κάποιου άλλου σκοπού… Και ίσως αυτό να είναι το κενό. Οχι η απουσία του διαβάσματος, αλλά η απουσία του διαβάσματος από αγάπη… Αγάπησα την Τζόαν εκείνη την Ημέρα των Ευχαριστιών, αλλά όχι με τρόπο που χρειάζεται όνομα. Την αγάπη που νιώθεις για κάποιον που σου δείχνει τι είναι ακόμα δυνατό. Κάθισε στον καναπέ μου, στη μέση όλου αυτού του όμορφου, γεμάτου ζωή θορύβου και δημιούργησε, απλώς μιλώντας προσεκτικά για αυτό που αγαπά, ένα μικρό φωτοστέφανο θαυμασμού, προσφέροντας χώρο σε αυτό για όποιον θέλει να γίνει μάρτυρας μαζί της. Ακόμα και σε μένα».