Η ποίηση στους καιρούς του πολέμου και του χάους

Η φετινή χρονιά αναμένεται να είναι εξαιρετικά καλή για την ποίηση, επισημαίνει η αρχισυντάκτρια πολιτισμού της εφημερίδας «Guardian» Σάρλοτ Χίγκινς, αποδίδοντας το ρεκόρ στη συμβολή του κινηματογράφου και στην ταινία του Κρίστοφερ Νόλαν: οι πωλήσεις της «Οδύσσειας» στο Ηνωμένο Βασίλειο αυξήθηκαν κατά 1.400%, ενώ στις ΗΠΑ οι πωλήσεις του ομηρικού έπους από την αρχή του έτους έχουν αυξηθεί κατά 76% μέχρι στιγμής.

Εξίσου καλά τα πάει όμως και το είδος «ποίηση του Instagram» και αναφέρει την περίπτωση του Λούκας Τζόουνς: «Η δική του ποίηση είναι ένα είδος στίχου που προσφέρει ενθαρρυντικούς αφορισμούς, αντί για εκείνο το πυκνό, γεμάτο υπαινιγμούς παιχνίδι με τη γλώσσα που μπορεί να ανταμείψει την επαναλαμβανόμενη ανάγνωση, είτε για εκείνο το διαυγές, παραστατικό μουσικό στοιχείο που δίνει ώθηση σε ένα καλά μεταφρασμένο ομηρικό έπος. Ακόμα κι έτσι, όμως, οι ποιητές του Instagram επιδιώκουν κάτι που δεν μπορεί να εκφραστεί πλήρως μέσω της καθημερινής ομιλίας. Και οι αναγνώστες ανταποκρίνονται σε αυτό».

Τα στοιχεία πωλήσεων αποτελούν, ωστόσο, έναν ασαφή και αδύναμο δείκτη. Δεν μας λένε πώς αισθάνεται κάποιος όταν διαβάζει ένα καλό ποίημα, ποιον ορίζοντα του ανοίγει, ποιες αναμνήσεις τού φέρνει, ποιες συνδέσεις κάνει με άλλες εποχές και τόπους.

Η Χίγκινς δεν είχε φανταστεί ότι θα έκανε ρεπορτάζ για έναν πόλεμο. Ομως, το φθινόπωρο του 2022, επτά μήνες μετά την έναρξη της πλήρους εισβολής της Ρωσίας στην Ουκρανία, ταξίδεψε εκεί για να ανακαλύψει πώς οι καλλιτέχνες και οι συγγραφείς αποτύπωναν τα καταστροφικά γεγονότα στα έργα τους.

Η εμπειρία της πέρασε στις σελίδες του βιβλίου της «Ukrainian Lessons: Art in a Time of War» (Μαθήματα από την Ουκρανία: Η τέχνη σε καιρό πολέμου). Η Χίγκινς κατάλαβε ότι είναι ο πόλεμος το μέρος όπου η ποίηση δείχνει το ειδικό της βάρος, τη δύναμή της να ξεσηκώνει συναισθήματα, τη μαγεία της που κινητοποιεί τους ανθρώπους να την πλησιάσουν και να την κατανοήσουν.

Στον τοίχο του κελιού

«Η πιο συγκλονιστική ανάγνωση ποίησης στην οποία έχω παρευρεθεί ήταν στην πόλη Χάρκοβο, στην πρώτη γραμμή του μετώπου, στα σύνορα με τη Ρωσία, που απέχουν μόλις 30 χιλιόμετρα. Οταν μια ποιήτρια περιέγραψε ότι χάραζε ποιήματα στον τοίχο του ρωσικού κελιού της. Και όταν το κοινό επαναλάμβανε σιωπηλά στίχους από τα ποιήματα του Σεργκέι Ζαντάν, καθώς εκείνος τα απήγγελλε».

Στο βιβλίο της η Χίγκινς αναφέρει τα λόγια της ουκρανής ποιήτριας Χαλίνα Κρουκ, που το 2022 έλεγε ότι «καμία μεταφορά δεν έχει αποτέλεσμα απέναντι σε έναν άνδρα με πολυβόλο… καμία ποίηση δεν μπορεί να σε σώσει από ένα άρμα μάχης». Και συμπλήρωνε η ουκρανή συγγραφέας Κατερίνα Ιακόβλενκο ότι η ποίηση που δημιουργείται από τον πόλεμο είναι ασήμαντη, άσχημη και χαραγμένη στην ίδια τη γη: «Ερείπια και εγκαταλελειμμένα σπίτια, κατεστραμμένα δάση, καμένη γη και δρόμοι χαραγμένοι από άρματα μάχης και τεθωρακισμένα οχήματα μεταφοράς προσωπικού άρχισαν να μοιάζουν με γράμματα και άγραφες προτάσεις». Η εμπειρία της ποίησης εξαπλώθηκε στην Ουκρανία μετά τη ρωσική εισβολή. Η ποίηση ήταν η μορφή που μπορούσε να αντιμετωπίσει πιο αποτελεσματικά την κατάρρευση του νοήματος που προκάλεσε το σοκ της βίας, την αίσθηση ότι ο χρόνος είχε πάψει να έχει σημασία, ότι το μέλλον είχε καταστραφεί. Τα ποιήματα μπορούσαν να γραφτούν σχετικά γρήγορα, με περιορισμένα μέσα, ακόμη και σε αφιλόξενα μέρη (το καταφύγιο, το χαράκωμα).

Στίγμες στο μέτωπο

Στο μέτωπο γράφονταν ποιήματα. Ο νεαρός συγγραφέας Αρτουρ Ντρον, ο οποίος υπηρέτησε στις ουκρανικές ένοπλες δυνάμεις για περισσότερα από τρία χρόνια, δεν έγραφε για ανδρεία ή ηρωισμό, αλλά δημιουργούσε μικρά, ευαίσθητα μνημεία για τους συναδέλφους του που είχαν σκοτωθεί. Ή, μερικές φορές, αποτύπωνε στιγμές που φαίνονταν ασήμαντες. Ενα από τα ποιήματά του αναφέρεται σε ένα παιδί σε κάποιο ανώνυμο χωριό κοντά στη γραμμή του μετώπου, το οποίο γίνεται η ανεπίσημη μασκότ των στρατιωτών που είναι τοποθετημένοι εκεί. Τα Χριστούγεννα, αφήνουν στον μικρό «μια τσάντα με τις σπασμένες μας σοκολάτες Snickers / και μανταρίνια. / Αυτά με τους σπόρους, / αλλά τόσο γλυκά». Ηταν ένα φευγαλέο περιστατικό: δεν άξιζε να γίνει είδηση, δεν ήταν εντυπωσιακό, δεν ήταν κάτι για τα βιβλία της Ιστορίας – αλλά ήταν υλικό για ένα ποίημα.

Και η Γιαρίνα Τσορνοχούζ, η οποία βρισκόταν στο μέτωπο, θεωρούσε ότι το έργο της ως στρατιωτικής ποιήτριας ήταν η «τεκμηρίωση των συναισθημάτων».

Στην εισαγωγή του βιβλίου της η Χίγκινς σημειώνει ότι «μέσα στην καταστροφή τα ποιήματα επιβιώνουν, συχνά απογυμνωμένα στις πιο ουσιώδεις μορφές τους, οι οποίες είναι σίγουρα παγκόσμιες και αρχέγονες ανθρώπινες μορφές έκφρασης: ο θρήνος για τους νεκρούς, το νανούρισμα για το παιδί, η κατάρα.

Τελικά, οι άνθρωποι έχουν ανάγκη από αυτά τα πράγματα: αυτά τα τραγούδια, αυτά τα ποιήματα. Αποτελούν απόδειξη ζωής. Μπορεί να μην τα θυμόμαστε· όμως η ποίηση έχει περισσότερες πιθανότητες να επιβιώσει από οτιδήποτε άλλο κάνουν ή δημιουργούν οι άνθρωποι. Μπορεί να γίνουν μνημεία πιο διαρκή από τον μπρούντζο».

Αντίστοιχα μνημονεύει και την πολεμική ανταποκρίτρια της ίδιας εφημερίδας Λίντσεϊ Χίλσαμ, η οποία έχει δηλώσει ότι καταφεύγει στην ποίηση για να βρει γαλήνη στο πεδίο των πολεμικών συγκρούσεων που καταγράφει. Η ανθολογία της «Ι Brought the War with Me» (εκδ. Chatto & Windus) συγκεντρώνει έργα ποιητών από όλες τις εποχές και τις γεωγραφικές περιοχές, μαζί με δικές της ιστορίες. «Η ποίηση που αναδύεται από τη Γάζα αλλά και από παλαιστίνιους ποιητές διάσπαρτους σε όλο τον κόσμο – προσωπικότητες όπως η νεαρή συγγραφέας Χάια Μοχάμεντ ή ο παλαιστινοαμερικανός ποιητής Φάντι Τζούντα – αποτελεί ντοκουμέντο για ζωές που διανύονται εν μέσω κατακλυσμού: μια τέτοια ποίηση συντάσσεται με μια επείγουσα ένταση, ζωντάνια και συμπύκνωση που καμία άλλη μορφή τέχνης δεν μπορεί να επιτύχει πλήρως», θα σημειώσει η Σάρλοτ Χίγκινς.