Η Σέριφος πριν από τον τουρισμό

Εργάτες που κοιμούνταν πάνω σε ένα σακί γεμισμένο με άχυρο. Πρόσωπα μαυριδερά, λευκά, κίτρινα ή κόκκινα, όλα αγνώριστα. Τα μάτια μόνο και λίγο τα χείλη που διακρίνονταν δεν αρκούσαν ούτε στις μανάδες να αναγνωρίσουν τα παιδιά τους.

Με ντρίλινα παντελόνια, πλεκτά στο χέρι πουλόβερ και παπούτσια με καρφιά, καμωμένα όπως τα πέταλα των αλόγων δούλευαν για δύο δραχμές μεροκάματο. Σε κάθε τους βήμα, υπό το ελάχιστο φως της λάμπας ασετυλίνης, έπρεπε να προσέχουν το «αλάτισμα», το λιγοστό χώμα που αν «έτρεχε» από την οροφή μαρτυρούσε επικείμενη κατάρρευση της στοάς κι έπρεπε να φύγουν βιαστικά. Αν έπεφτε, δε, μπροστά τους χαλίκι, η μόνη λύση ήταν να τρέξουν.

Ηταν οι Μεταλλιώτες. Οι άνθρωποι που δούλεψαν σκληρά υπό εξαιρετικά δύσκολες συνθήκες στη μεταλλευτική ζώνη της Σερίφου, στο Μεγάλο Λιβάδι και τον Κουταλά. Κι είναι εκείνων η φωνή και οι αναμνήσεις – όπως και των παιδιών τους που έζησαν από κοντά τη ζωή στα μεταλλεία – οι οποίες «ζωντανεύουν» τις άδειες πλέον στοές.

Δέκα πρώην μεταλλωρύχοι και απόγονοί τους μίλησαν μπροστά στην κάμερα και ανθολογημένες οι μαρτυρίες τους αναφέρθηκαν στην αρχή του κειμένου. Και μαζί με περισσότερες από 250 φωτογραφίες που καταγράφουν όχι μόνο την ζωή στις στοές αλλά και γύρω από αυτές – τους εργάτες που ήρθαν από τα υπόλοιπα νησιά των Κυκλάδων, την Εύβοια και την Ηπειρο για να εργαστούν στα μεταλλεία, τους γιατρούς, τους εμπόρους, τις οικογενειακές στιγμές, όπως και τον μαρασμό της περιοχής μετά το κλείσιμο των μεταλλείων συνθέτουν, μεταξύ άλλων, το πρόγραμμα «Η Ζωντανή Ιστορία των Μεταλλείων Σερίφου».

Πρόκειται για ένα εγχείρημα που πραγματοποιήθηκε για έναν χρόνο (Αύγουστος 2025 – Ιούλιος 2026) από την Εταιρεία Φίλων Πολιτιστικής Κληρονομιάς και Περιβάλλοντος «Η Σέριφος» και εντάχθηκε στην πρωτοβουλία του Μουσείου Κυκλαδικής Τέχνης, Cycladic Identity.

Στο επίκεντρο δεν βρίσκονται μόνο οι μνήμες, οι αγωνίες, οι δυσκολίες, η φτώχεια και τα κατάλοιπα που άφηνε η δουλειά στα σιδηρομεταλλεία της Σερίφου, καθώς ένας από τους Μεταλλιώτες παραδέχεται ότι για χρόνια μετά την απόφασή του να φύγει από τις στοές, αναζητούσε πάντα σημείο διαφυγής όταν έμπαινε σε κλειστό χώρο. Βρίσκεται και το πολύτιμο αρχειακό υλικό της μεταλλευτικής ιστορία της Σερίφου – κομμάτι της ταυτότητάς της από την αρχαιότητα έως το οριστικό κλείσιμο των μεταλλείων το 1965.

Η απεργία του 1916

Κι ανάμεσα σε αυτούς τους αιώνες στέκεται και ένα γεγονός που εντάσσει τη Σέριφο στον πυρήνα της ελληνικής εργατικής ιστορίας: η γενική απεργία της 21ης Αυγούστου 1916, όταν εργάτες του Μεγάλου Λιβαδιού αρνήθηκαν να φορτώσουν μεταλλευτικό πλοίο, ζητώντας οκτάωρη εργασία, αυξήσεις και μέτρα ασφαλείας από τον γερμανό ιδιοκτήτη Γεώργιο Γρόμαν.

Η απεργία κατέληξε σε ένοπλη σύγκρουση με τη χωροφυλακή, με νεκρούς και από τις δύο πλευρές, θυσία που οδήγησε δύο χρόνια αργότερα στην καθιέρωση του οκταώρου για τις υπόγειες εργασίες μεταλλείων στην Ελλάδα, ανοίγοντας τον δρόμο για τη συνολική επιβολή του.

Το υλικό που συγκεντρώθηκε θα κοινοποιηθεί στο ευρύ κοινό μέσω έντυπου και ψηφιακού λευκώματος, ενώ QR codes τοποθετημένα πάνω στους ίδιους τους χώρους των μεταλλείων, συνδέουν τον επισκέπτη απευθείας με τις μαρτυρίες των ανθρώπων που έζησαν και δούλεψαν εκεί.