Γιώργος Παπαγιαννόπουλος στα «ΝΕΑ»: «Ανοιξε ο δρόμος για συμμαχία “μη προνομιούχων”»

Πενήντα δύο χρόνια από τη Διακήρυξη της 3ης Σεπτέμβρη του ΠΑΣΟΚ. Είστε εκ των συντακτών του σχεδίου της. Εχει κατ’ αρχάς ιστορική σημασία να μας περιγράψετε τις στιγμές εκείνες και πώς καταλήξατε σε εκείνο το κείμενο. Πώς το υποδέχθηκε η ελληνική κοινωνία;

Στο Βίντερτουρ της Ελβετίας, με την πτώση της δικτατορίας, συνήλθε το Εθνικό Συμβούλιο του ΠΑΚ, όπου, ανάμεσα στα άλλα, αποφασίστηκαν η επιστροφή του Ανδρέα Παπανδρέου στην Ελλάδα και η συγκρότηση πολιτικού φορέα με ραχοκοκαλιά το ΠΑΚ. Κατόπιν τούτου, λίγες μέρες μετά μαζευτήκαμε στο Μόναχο της (τότε) Δυτικής Γερμανίας εκπρόσωποι από τις Οργανώσεις ΠΑΚ Δυτικής Ευρώπης και ΗΠΑ προκειμένου να συντάξουμε ένα σχέδιο Αρχών. Κατ’ εντολήν του Αρχηγού του ΠΑΚ επικεφαλής ήταν ο καθηγητής Γ. Λιάνης και συμμετείχαν οι: Πάνος Μαντάς, Θεόδωρος Αγγελόπουλος, Μιχάλης Χαραλαμπίδης, Σωτήρης Κωστόπουλος από το νεοσύστατο ΚΕΜΕΔΙΑ, ο Γιώργος Τσουγιόπουλος από τη Δυτ. Γερμανία, ο Γιάννης Ζαφειρόπουλος από τη Μεγάλη Βρετανία, και οι Ακης Τσοχατζόπουλος και Γιώργος Παπαγιαννόπουλος από το Γραφείο Εθνικού Συμβουλίου του ΠΑΚ. Αυτό το σχέδιο Διακήρυξης άντεξε στην πίεση των «παλαιοκομματικών» της Ενωσης Κέντρου στο Καστρί να απαλειφθεί η έννοια της κοινωνικοποίησης και εξαγγέλθηκε στις 3 Σεπτέμβρη από τον Ανδρέα Παπανδρέου. Αποτέλεσε την Ιδρυτική «Διακήρυξη 3ης Σεπτέμβρη» του νεοεξαγγελλόμενου ΠΑΣΟΚ.

Στέλεχος του ΠΑΚ και του αντιδικτατορικού κινήματος της Ιταλίας, κορυφαίο στέλεχος του φοιτητικού κινήματος, πώς έγινε βήμα-βήμα η όλη διαδικασία και τι θεωρείτε καθοριστικό εσείς για αυτή;

Η περίοδος μετά τον γαλλικό Μάη του 1968 και το θερμό φθινόπωρο του 1968-1969 στην Ιταλία, είναι για την (τότε) Δυτική Ευρώπη εποχή έντονης πολιτικοποίησης, ιδιαίτερα στις νεότερες γενιές. Την ίδια στιγμή, έχουμε άνθιση όλων των μαρξιστικών και νεομαρξιστικών ρευμάτων. Αυτό το γεγονός, παράλληλα με την άνοδο των Εθνικοαπελευθερωτικών Αγώνων στον «Τρίτο κόσμο» – και προφανώς, η ύπαρξη δικτατορίας στην Ελλάδα, συνέβαλε ότι αρκετοί νέοι και νέες να «στρατευθούν» στον αντιδικτατορικό – αντιστασιακό Αγώνα. Από τη μεριά μου, συμμετείχα από το 1971 στον αντιστασιακό αγώνα κατά της δικτατορίας μέσα από τις οργανώσεις ΠΑΚ και «Φίλοι του ΠΑΚ». Γραμματέας της ΤΟ Φλωρεντίας. Μέλος του Γραφείου του Εθνικού Συμβουλίου του ΠΑΚ το 1974. Παράλληλα, στο Ελληνικό Φοιτητικό Κίνημα Ιταλίας, έχω υπάρξει πρόεδρος του Δημοκρατικού Συλλόγου Ελλήνων Σπουδαστών Φλωρεντίας. Το 1975 εκλέγομαι πρώτος μεταδικτατορικός πρόεδρος της ανασυγκροτημένης Ομοσπονδίας Ελληνικών Φοιτητικών Συλλόγων Ιταλίας (ΟΕΦΣΙ).

Ποιο νομίζετε πως ήταν το πιο δυναμικό στοιχείο της αλλά και της πρώτης συγκρότησης και ίδρυσης του ΠΑΣΟΚ που μας κάνει να μιλάμε και σήμερα για εκείνη την τομή;

Το νεοϊδρυθέν ΠΑΣΟΚ κληρονόμησε από το ΠΑΚ: τον Αρχηγό/Πρόεδρό του (ως πρόσωπο και ως «θεσμό»), το Κέντρο Μελετών και Διαφώτισης (ΚΕΜΕΔΙΑ), τις Οργανώσεις εξωτερικού. Το περιοδικό «Αγωνιστής» όργανο των Φίλων ΠΑΚ Φλωρεντίας για τα 5 πρώτα τεύχη (που «τυπωνόταν» στη Φλωρεντία) και όλης της Ιταλίας για το έκτο και τελευταίο τεύχος που «τυπώθηκε» στη Ρώμη. Ενα ποσοστό μελών της ΚΕ που μετεγκαταστάθηκαν στην Ελλάδα με την πτώση της επτάχρονης δικτατορίας. Τις βασικές αρχές: Εθνική Ανεξαρτησία, Λαϊκή Κυριαρχία, Δημοκρατικές Διαδικασίες, και Σοσιαλιστικός Μετασχηματισμός (Κοινωνική Απελευθέρωση). Επίσης, ένα πολιτικοϊδεολογικό πλαίσιο με αναφορές στα αντιιμπεριαλιστικά και εθνικοαπελευθερωτικά κινήματα εν γένει και μια τάση υπεράσπισης «λειτουργικών» αρχών όπως η αυτοδιαχείριση και η οργάνωση βάσης (εξού και οι τοπικές οργανώσεις, ΤΟ).

Ο Ανδρέας Παπανδρέου ευφυώς συνέλαβε τις νέες δυναμικές και μια ανάγκη ανασυγκρότησης του πολιτικού σκηνικού, άρα η όλη πράξη ήταν και αποτέλεσμα σωστής ανάλυσης της συγκυρίας;

Προφανώς, ο Ανδρέας Παπανδρέου διάβαζε σωστά και την ελληνική «περίπτωση» και γνώριζε το διεθνές περιβάλλον. Ηδη το προδικτατορικό αδιέξοδο ήταν εμφανές, η Ενωση Κέντρου ξεπερασμένη, η ίδρυση του ΠΑΣΟΚ μονόδρομος. Ανοιξε ο δρόμος για τη συμμαχία των «μη προνομιούχων».

Το ΠΑΣΟΚ βέβαια μέσα στη μεταπολίτευση έκανε και πολλές στροφές από ένα αμιγώς κίνημα σε κόμμα κράτος ή ακόμη και σε πόλο εξουσίας για χρόνια. Διατηρεί μια επικαιρότητα η 3η Σεπτέμβρη ή είναι μια ξεπερασμένη πράξη που αφορά μια εποχή του αντιιμπεριαλισμού, αντί – αποικιοκρατίας και μιας πρώιμης ριζοσπαστικής σκέψης που ακόμη τότε διέτρεχαν οι θεωρίες της εξάρτησης ή του – κέντρου περιφέρειας; Ποιες οι διαφορές για εσάς της μεταπολιτευτικής ελληνικής σοσιαλδημοκρατίας σε σχέση με τα ευρωπαϊκά ρεύματα και ποια θεωρείτε τομή στην πιο συντηρητική στροφή του ΠΑΣΟΚ μετά το 1981;

Η ιστορία του ΠΑΣΟΚ δεν μπορεί να διαβαστεί ενιαία. Αρχικά, κυριαρχεί η ρήση του Ανδρέα Παπανδρέου: «Η ομοιότητα της σοσιαλδημοκρατίας με τον σοσιαλισμό είναι όση και η ομοιότητα του φάντη με το ρετσινόλαδο… Η σοσιαλδημοκρατία είναι μια προσπάθεια διαιώνισης του καπιταλιστικού συστήματος». Σε λίγο, από τον Δεκέμβρη 1976 με τις μαζικές διαγραφές της πλειονότητας των αγωνιστών του ΠΑΚ και της Νεολαίας/ΠΑΣΠ, παρατηρείται μια πρώτη στροφή προς τον «ρεαλισμό» που θα ολοκληρωθεί λίγο πριν από τις εκλογές του 1981 με συμπερίληψη στα ψηφοδέλτια αρκετών πρώην βουλευτών της Ενωσης Κέντρου. Επειτα έχουμε την περίοδο της διακυβέρνησης, της «αλλαγής» με πρωθυπουργό τον Ανδρέα Παπανδρέου.

Τότε τι γίνεται;

Το κόμμα κρατικοποιείται και το κράτος κομματικοποιείται. Η επόμενη τομή-στροφή γίνεται το 1996, με την ανάληψη της κομματικής και κρατικής εξουσίας από τον Κώστα Σημίτη. Οτιδήποτε θυμίζει «σοσιαλισμό» εξοβελίζεται, κυριαρχεί ιδεολογικά ο «εκσυγχρονισμός» και μια α λα Γκρέκα δεξιά σοσιαλδημοκρατία… Για τη μετά τον Σημίτη εποχή τι να πούμε; Δεν μιλάμε πια για ΠΑΣΟΚ – μόνον κατ’ όνομα. Οσον αφορά τη Διακήρυξη, ο δημοκρατικός, πατριωτικός, αντι-ιμπεριαλιστικός χαρακτήρας της παραμένει διαχρονικά επίκαιρος.

Ηταν τελικά η Διακήρυξη εκείνη αποτέλεσμα μιας πεφωτισμένης επιλογής διαφόρων διανοούμενων ή αντανακλούσε και ανάγκες των πολλών;

Συμβάδιζε με το πνεύμα της εποχής, μιας εποχής με κύρια αιτήματα τη συμπερίληψη των λαϊκών στρωμάτων στο πολιτικό και κοινωνικό γίγνεσθαι της χώρας – εν πολλοίς αποκλεισμένα προδικτατορικά και βέβαια επί δικτατορίας – όπως και η ανάγκη για έμπρακτη κοινωνική συμφιλίωση – να θαφτούν τα τόμαχοκ του Εμφυλίου.