Η Πολωνία γίνεται λιγότερο θρησκευόμενη, αλλά όχι λιγότερο δεξιά – Η άνοδος της κοσμικής ακροδεξιάς αλλάζει το πολιτικό σκηνικό

Μια σημαντική αλλαγή συντελείται τα τελευταία χρόνια στην πολωνική κοινωνία, καθώς η χώρα που για δεκαετίες θεωρούνταν ένα από τα ισχυρότερα προπύργια του καθολικισμού στην Ευρώπη απομακρύνεται σταδιακά από τη θρησκευτική της παράδοση. Η συμμετοχή στις λειτουργίες μειώνεται, οι νέοι δείχνουν ολοένα μικρότερο ενδιαφέρον για τα θρησκευτικά μαθήματα και η επιρροή της Καθολικής Εκκλησίας στην καθημερινότητα υποχωρεί. Ωστόσο, αυτή η κοινωνική μεταβολή δεν σημαίνει απαραίτητα και πολιτική μετατόπιση προς το κέντρο ή την Αριστερά.

Χαρακτηριστικό παράδειγμα αποτελεί η περίπτωση της Γκαμπριέλα, μιας 12χρονης μαθήτριας στο Βρότσλαβ, στη νοτιοδυτική Πολωνία. Τις περισσότερες ημέρες η σχολική της τάξη είναι γεμάτη δραστηριότητα. Όταν όμως φτάνει η ώρα του μαθήματος των θρησκευτικών την Πέμπτη, αρκετοί μαθητές αποχωρούν. Από τους 18 μαθητές της τάξης, μόλις τρεις παρακολουθούν το συγκεκριμένο μάθημα. Παρότι η θρησκευτική εκπαίδευση παραμένει διαθέσιμη στα σχολεία, η συμμετοχή είναι προαιρετική και το ενδιαφέρον των παιδιών εμφανίζεται αισθητά περιορισμένο.

Η εικόνα αυτή αντικατοπτρίζει μια ευρύτερη κοινωνική εξέλιξη. Παρά το γεγονός ότι περίπου εννέα στους δέκα Πολωνούς εξακολουθούν να συνδέονται με τον καθολικισμό ως θρησκευτική ταυτότητα, η πραγματική θρησκευτική πρακτική παρουσιάζει σημαντική υποχώρηση. Το ποσοστό όσων δεν συμμετέχουν καθόλου σε θρησκευτικές δραστηριότητες έχει αυξηθεί, ενώ η εβδομαδιαία παρουσία στις κυριακάτικες λειτουργίες έχει περιοριστεί σημαντικά σε σύγκριση με τις προηγούμενες δεκαετίες.

Παράλληλα, μειώνονται οι εκκλησιαστικοί γάμοι, οι βαπτίσεις και οι χειροτονίες νέων ιερέων. Η έλλειψη κληρικών έχει οδηγήσει μάλιστα ορισμένα σεμινάρια στην αναζήτηση υποψηφίων εκτός Πολωνίας. Στην πόλη Κιέλτσε, στη νότια χώρα, σημαντικό μέρος των εκπαιδευόμενων ιερέων προέρχεται πλέον από αφρικανικές χώρες.

Ωστόσο, το πιο ενδιαφέρον στοιχείο αυτής της μετάβασης βρίσκεται στην πολιτική της διάσταση. Η απομάκρυνση από την Εκκλησία δεν συνεπάγεται αυτόματα απομάκρυνση από τις συντηρητικές ή εθνικιστικές αντιλήψεις. Αντίθετα, αναδεικνύεται μια νέα κατηγορία ψηφοφόρων, ιδιαίτερα μεταξύ των νεότερων ηλικιών, που μπορεί να μην ταυτίζεται με τη θρησκευτική παράδοση, αλλά εξακολουθεί να υποστηρίζει πολιτικές θέσεις της δεξιάς.

Σε αυτό το περιβάλλον αποκτούν μεγαλύτερη ορατότητα σχηματισμοί όπως η Konfederacja, μια πολιτική συμμαχία που συνδέεται με τον εθνικιστικό και οικονομικά φιλελεύθερο χώρο της πολωνικής δεξιάς. Η απήχησή της δείχνει ότι η πολιτική ταυτότητα δεν καθορίζεται πλέον αποκλειστικά από τη θρησκευτική πίστη. Για ένα μέρος των ψηφοφόρων, ζητήματα όπως η εθνική κυριαρχία, η μετανάστευση, η οικονομική πολιτική και η αντίθεση στο πολιτικό κατεστημένο αποκτούν ιδιαίτερη βαρύτητα.

Η εξέλιξη αυτή δημιουργεί νέα δεδομένα για το πολιτικό σύστημα της χώρας. Η παραδοσιακή σύνδεση ανάμεσα στον καθολικισμό και τη συντηρητική πολιτική εκπροσώπηση μεταβάλλεται, χωρίς όμως να εξαφανίζονται οι ιδεολογικές διαφορές που χαρακτηρίζουν την πολωνική κοινωνία.

Η Πολωνία βρίσκεται έτσι μπροστά σε μια σύνθετη αλλαγή: γίνεται σταδιακά πιο κοσμική, αλλά αυτό δεν σημαίνει ότι γίνεται αυτομάτως πιο φιλελεύθερη. Η θρησκεία χάνει μέρος της επιρροής της, όμως οι πολιτικές και κοινωνικές αντιλήψεις που διαμορφώνουν την εκλογική συμπεριφορά συνεχίζουν να εξελίσσονται με διαφορετικούς ρυθμούς. Και αυτή ίσως είναι η σημαντικότερη πρόκληση για την κατανόηση της νέας πολωνικής πραγματικότητας…