Ευγένιος Ματθιόπουλος: Η ΑΣΚΤ στη δικτατορία – ένα κίνημα γεννιέται

Το βιβλίο του Ευγένιου Ματθιόπουλου «Κανείς πριν μπει στη μάχη δεν ξέρει ποιος είναι – Η Ανώτατη Σχολή Καλών Τεχνών στα δύσκολα χρόνια 1967-1975: τότε που άλλαξαν όλα» (εκδόσεις Ποταμός, 2026) αποτελεί μια ιδιαίτερα σημαντική συμβολή στη μελέτη του αντιδικτατορικού φοιτητικού κινήματος. Η σημασία του δεν οφείλεται μόνο στη συστηματικότητα και την πληρότητά του, αλλά και στο γεγονός ότι έρχεται να καλύψει ένα υπαρκτό κενό της σχετικής βιβλιογραφίας. Μια πλούσια και πυκνή βιβλιογραφία, η οποία έχει αναπτυχθεί αδιάλειπτα στα πενήντα και πλέον χρόνια που μεσολάβησαν από την πτώση της δικτατορίας· μια βιβλιογραφία, όμως, που αποτελείται κυρίως από μαρτυρίες και αυτοβιογραφικά κείμενα, εστιασμένα εύλογα στην εξέγερση του Πολυτεχνείου, ενώ οι συστηματικές μονογραφίες παραμένουν σχετικά περιορισμένες.

Σε αυτό το πεδίο παρεμβαίνει το βιβλίο του Ματθιόπουλου, προσφέροντας την πρώτη ολοκληρωμένη μονογραφία για τον ρόλο που διαδραμάτισαν οι φοιτητές και οι φοιτήτριες μιας συγκεκριμένης σχολής, της Ανωτάτης Σχολής Καλών Τεχνών (ΑΣΚΤ), στο αντιδικτατορικό κίνημα. Μέσα από το συγκεκριμένο βιβλίο, η ΑΣΚΤ αναδεικνύεται ως ένα ιδιαίτερο κοινωνικό και πολιτισμικό περιβάλλον, του οποίου η τοποθεσία, η εσωτερική οργάνωση και το αντικείμενο των σπουδών επηρέασαν καθοριστικά τη μορφή  και το είδος της πολιτικοποίησης των φοιτητών της.

Το βιβλίο βασίζεται σε εκτεταμένη αρχειακή έρευνα και σε συστηματική συγκέντρωση προφορικών μαρτυριών. Ο συγγραφέας στρέφει το βλέμμα του στους «αφανείς» του αντιδικτατορικού αγώνα, συγκεντρώνοντας και αξιοποιώντας μαρτυρίες φοιτητών και φοιτητριών της ΑΣΚΤ για τη σκιαγράφηση της γέννησης και ανάπτυξης του αγώνα τους, την περίοδο 1972-1973. Στην αφήγησή του επανέρχεται συχνά στις μαρτυρίες, παραθέτοντας εκτενή αποσπάσματά τους, ενώ παράλληλα χρησιμοποιεί ένα πλουσιότατο φωτογραφικό υλικό. Το τελευταίο συνομιλεί με το κείμενο, δίνει πρόσωπο στους πρωταγωνιστές και στις πρωταγωνίστριες, ενώ παράλληλα συντείνει στην ανασύσταση της ατμόσφαιρας της εποχής. Οι μαρτυρίες αντιμετωπίζονται ως ιστορικά τεκμήρια που σχολιάζονται, αντιπαραβάλλονται και αξιολογούνται κριτικά.

Η χρήση των προφορικών μαρτυριών από τον Ματθιόπουλο επαναφέρει ένα ευρύτερο μεθοδολογικό ζήτημα. Οι αφηγήσεις των πρωταγωνιστών δεν μας μιλούν μόνο για τα γεγονότα αλλά και για τον τρόπο με τον οποίο αυτά ανακαλούνται και επανανοηματοδοτούνται μέσα στον χρόνο. Η χρονική απόσταση που χωρίζει τις αφηγήσεις από τα γεγονότα, οι μεταγενέστερες εμπειρίες των αφηγητών, αλλά και η εικόνα που έχει συγκροτηθεί πλέον για το αντιδικτατορικό κίνημα, επηρεάζουν αναπόφευκτα τις μνήμες και τους τρόπους με τους οποίους αυτές αρθρώνονται. Από αυτή την άποψη, οι μαρτυρίες δεν αποτελούν απλώς πηγές πληροφοριών· είναι και τεκμήρια της σχέσης των ανθρώπων με το παρελθόν τους, της διαρκούς διαπραγμάτευσης της εμπειρίας τους και του τρόπου με τον οποίο συγκροτούν εκ των υστέρων το νόημά της. Μελέτες, όπως αυτή του Ματθιόπουλου, μας καλούν να αναμετρηθούμε θεωρητικά και πρακτικά με τη σύνθετη σχέση ανάμεσα στη μνήμη, την υποκειμενικότητα και την ιστορική εμπειρία.

Το φοιτητικό σώμα της ΑΣΚΤ

Γιατί άραγε, είναι τόσο σημαντικό να έχουμε μια μελέτη για τη συμμετοχή μιας συγκεκριμένης Σχολής; Είναι η Σχολή ένα κατάλληλο μέγεθος για να κατανοήσουμε τον αντιδικτατορικό φοιτητικό αγώνα; Ας ξεκινήσουμε από μια άλλη διαπίστωση. Παρά τα όσα έχουν γραφεί για το αντιδικτατορικό φοιτητικό κίνημα, εξακολουθούν να απουσιάζουν συστηματικές μελέτες για πολλές από τις πτυχές του. Λείπουν, για παράδειγμα, αναλυτικές έρευνες για τις αντιδικτατορικές φοιτητικές οργανώσεις της περιόδου, έλλειψη που, ως προς την ΑΣΚΤ, θεραπεύει σε σημαντικό βαθμό ο Ματθιόπουλος, αναλύοντας διεξοδικά τη δράση και τη φυσιογνωμία τους. Αντίστοιχα, δεν διαθέτουμε ακόμη μια συνολική μελέτη για τον φοιτητικό πληθυσμό της περιόδου 1971-1973, η οποία να αποτυπώνει τα κοινωνικά, μορφωτικά και πολιτισμικά χαρακτηριστικά του. Στο ανά χείρας βιβλίο, αντίθετα, ο συγγραφέας αξιοποιεί τα μητρώα της Σχολής για να σκιαγραφήσει με συστηματικό τρόπο τη σύνθεση και τα ιδιαίτερα χαρακτηριστικά του φοιτητικού σώματος της ΑΣΚΤ.

Σε αυτό το πλαίσιο, η ανά χείρας μελέτη αναλύει εμπεριστατωμένα μια συγκεκριμένη πτυχή του αντιδικτατορικού σπουδαστικού αγώνα, συμπληρώνοντας κενά και υποδεικνύοντας νέες κατευθύνσεις για τη συστηματική μελέτη του φαινομένου. Προσφέρει, εκκινώντας από το μερικό, σημαντικές ψηφίδες στην κατανόηση του όλου. Θέλω να σταθώ ιδιαίτερα στην εξέγερση του Πολυτεχνείου, στην οποία άλλωστε αφιερώνεται ένα σημαντικό μέρος του βιβλίου. Η αναλυτική εξιστόρηση των γεγονότων προσφέρει όχι μόνο νέα στοιχεία για τον ρόλο των φοιτητών και των φοιτητριών της ΑΣΚΤ, αλλά και περισσότερα ερμηνευτικά εργαλεία για να κατανοήσουμε τα κίνητρα και τα συναισθήματα όσων συμμετείχαν. Το βιβλίο του Ματθιόπουλου υπενθυμίζει ότι η ιστορία της εξέγερσης της 17ης Νοεμβρίου απέχει ακόμη από το να θεωρηθεί οριστικά γραμμένη.

Επιστρέφω στο ζήτημα της Σχολής. Η σημαντικότερη, κατά τη γνώμη μου, συμβολή του ιστορικού είναι η ανάδειξη της ΑΣΚΤ ως ενός κρίσιμου κόμβου για την κατανόηση του αντιδικτατορικού φοιτητικού κινήματος. Ο συγγραφέας σκιαγραφεί με πληρότητα και διεισδυτικότητα τη φυσιογνωμία της Σχολής: το πρόγραμμα σπουδών, τα αισθητικά πρότυπα που κυριαρχούσαν, τη σύνθεση και τη «φιλοσοφία» του καθηγητικού σώματος, τις εσωτερικές ιεραρχίες και, βέβαια, τις σχέσεις με το χουντικό καθεστώς. Ολα αυτά υφαίνονται με τη σύνθεση του φοιτητικού σώματος, τις μορφές κοινωνικότητας που αναπτύσσονταν στο εσωτερικό της Σχολής και τη συμμετοχή των φοιτητών και των φοιτητριών στον αντιδικτατορικό αγώνα.

Η ΑΣΚΤ δεν εμφανίζεται ως το απλό σκηνικό μέσα στο οποίο εξελίσσονται τα γεγονότα. Αντίθετα, αναδεικνύεται ως θεσμός που συμμετέχει ενεργά στη διαμόρφωσή τους. Η φυσιογνωμία της Σχολής, οι σχέσεις διδασκόντων και διδασκομένων, η ιδιαίτερη θέση των καλλιτεχνικών σπουδών στην Ελλάδα της δικτατορίας, οι μορφές ελευθερίας αλλά και πειθαρχίας στο εσωτερικό της, επηρεάζουν καθοριστικά τις διαδικασίες πολιτικοποίησης και τους τρόπους με τους οποίους οι φοιτητές συγκροτούν συλλογικές ταυτότητες και μορφές δράσης. Ο Ματθιόπουλος συνδέει τη βαθιά γνώση του για την ιστορία της τέχνης και την εξέλιξη της ίδιας της Σχολής με τη συστηματική έρευνα για το αντιδικτατορικό φοιτητικό κίνημα. Το αποτέλεσμα δεν είναι απλώς μια ιστορία της ΑΣΚΤ κατά τη διάρκεια της δικτατορίας. Είναι μια μελέτη που μας βοηθά να κατανοήσουμε πώς ένας θεσμός μπορεί να επηρεάσει καθοριστικά τη μορφή και την ένταση της πολιτικής δράσης των υποκειμένων που κινούνται στο εσωτερικό του· ανοίγει μια ευρύτερη συζήτηση για τη σημασία των θεσμών στην ιστορία των κοινωνικών και πολιτικών κινημάτων. Οι θεσμοί δεν αποτελούν ουδέτερα πλαίσια ή απλούς χώρους όπου εκδηλώνονται κοινωνικές συγκρούσεις. Διαθέτουν τη δική τους ιστορία, τις δικές τους ιεραρχίες, αξίες και πολιτισμικές παραδόσεις, οι οποίες επηρεάζουν βαθιά τα υποκείμενα που δρουν στο εσωτερικό τους. Υπό αυτή την οπτική, η ιστορία του αντιδικτατορικού φοιτητικού κινήματος δεν μπορεί να γραφτεί μόνο ως ιστορία οργανώσεων ή πολιτικών γεγονότων· χρειάζεται να γραφτεί και ως ιστορία θεσμών. Το ερώτημα αυτό αποκτά ιδιαίτερο ενδιαφέρον εάν υιοθετήσουμε μια συγκριτική οπτική. Παρ’ όλο που το βιβλίο εστιάζει μόνο στην ΑΣΚΤ, μας επιτρέπει να σκεφτούμε τη σημασία που θα είχαν εργασίες που θα επιχειρούσαν να μελετήσουν τις διαφορετικές μορφές που παίρνει το αντιδικτατορικό κίνημα σε κάθε σχολή, τον τρόπο που τα διαφορετικά περιβάλλοντα επηρέασαν τις φοιτητικές αντιδράσεις.

Η συνέχεια μετά τη χούντα

Εάν η φυσιογνωμία και η λειτουργία της Σχολής υπήρξαν καθοριστικές για την εκδίπλωση του αντιδικτατορικού κινήματος στην ΑΣΚΤ, από την άλλη πλευρά το ίδιο το κίνημα, με τη δυναμική και τις παρακαταθήκες του, επηρέασε βαθιά τη μετέπειτα πορεία της. Το τελευταίο κεφάλαιο του βιβλίου υπερβαίνει την τυπική τομή ανάμεσα στη δικτατορία και τη Μεταπολίτευση, αναδεικνύοντας τη συνέχεια των διεκδικήσεων, των προσδοκιών αλλά και των συγκρούσεων στην επόμενη περίοδο. Μια τέτοια ανάγνωση συνδέει τη δικτατορία με τα πρώτα μεταπολιτευτικά χρόνια ως φάσεις μιας ενιαίας ιστορικής διαδικασίας, κατά την οποία αναδιαμορφώνονται οι σχέσεις εξουσίας στο εσωτερικό των πανεπιστημιακών θεσμών. Είναι χαρακτηριστική η προβληματική του συγγραφέα για τον ρόλο του διδακτικού προσωπικού κατά τη διάρκεια της δικτατορίας και για τον τρόπο με τον οποίο η εμπειρία εκείνης της περιόδου συνέχισε να επηρεάζει τις σχέσεις διδασκόντων και φοιτητών στα πρώτα μεταπολιτευτικά χρόνια. Η αμφισβήτηση της καθηγητικής εξουσίας μετά την εμπειρία της χούντας θα συνδεθεί με τις διεκδικήσεις τόσο του φοιτητικού κινήματος όσο και του Ειδικού Διδακτικού Προσωπικού, των πάλαι ποτέ βοηθών και επιμελητών που βρίσκονταν κάτω από τη σκιά του της κυρίαρχης φιγούρας του καθηγητή, κατόχου της έδρας. Δεν είναι τυχαίο το γεγονός ότι ο νόμος του 1982, που προέβλεπε τη συμμετοχή των φοιτητών και του ΕΔΠ στη διοίκηση των πανεπιστημιακών ιδρυμάτων, θεωρήθηκε ως η «πραγματική» Μεταπολίτευση για τα ελληνικά πανεπιστήμια.

Στην περίπτωση της ΑΣΚΤ, η εμπειρία της δικτατορίας υπήρξε καθοριστική για την αμφισβήτηση και τελικά την κατάρρευση ενός ολόκληρου μοντέλου διδασκαλίας, εκείνου του Δασκάλου-αυθεντίας, καθώς και των αντίστοιχων ιεραρχικών σχέσεων ανάμεσα σε διδάσκοντες και φοιτητές. Η αμφισβήτηση αυτή συνδέεται από τον συγγραφέα τόσο με τη στάση των καθηγητών απέναντι στη χούντα όσο και με τις ευρύτερες αλλαγές που συντελούνταν διεθνώς στις καλλιτεχνικές σπουδές και στην τριτοβάθμια εκπαίδευση.

Εν κατακλείδι. Το έργο του Ματθιόπουλου δεν αποτελεί μόνο την ιστορία μιας Σχολής αλλά και έναν στοχασμό πάνω στις διαδικασίες μέσα από τις οποίες οι άνθρωποι μετασχηματίζονται σε ιστορικά υποκείμενα. Οι φοιτητές και οι φοιτήτριες της ΑΣΚΤ εισέρχονται στη «μάχη» χωρίς να γνωρίζουν ποιοι ακριβώς είναι και εξέρχονται από αυτήν διαφορετικοί, έχοντας μεταβάλει όχι μόνο τον εαυτό τους αλλά και τον θεσμό στον οποίο ανήκαν. Με αυτή την έννοια, το βιβλίο δεν αφηγείται απλώς την ιστορία μιας Σχολής στα χρόνια της δικτατορίας· αφηγείται τη γέννηση ενός νέου φοιτητικού κινήματος και ενός νέου πανεπιστημίου στη Μεταπολίτευση.

Ευγένιος Ματθιόπουλος

Κανείς πριν μπει στη μάχη δεν ξέρει ποιος είναι

Εκδ. Ποταμός,

σελ. 504

Τιμή 28,90