Γερμανικό Ιστορικό Μουσείο: Τα εγκλήματα της αποικιοκρατίας και του εθνικοσοσιαλισμού

Ο πίνακας του Alfredo Gauro Amprosi «Bombardamento in Africa Orientale» (1936) για την κατοχή της Αιθιοπίας από τη φασιστική Ιταλία του Μουσολίνι είναι από τα πρώτα εκθέματα που βλέπει ο επισκέπτης της έκθεσης στο Γερμανικό Ιστορικό Μουσείο (DHM) του Βερολίνου με τίτλο «Αμφιλεγόμενες συγγένειες: Αποικιοκρατική και εθνικοσοσιαλιστική βία».

Είναι η συμβολική απεικόνιση της εξουσίας, της βίας και της καταστροφής σε συνδυασμό με τον θαυμασμό για την τεχνολογική υπεροχή του κατακτητή σε μία αισθητική εξιδανίκευση της εξολόθρευσης των ηττημένων, εν προκειμένω των κατοίκων της Αιθιοπίας.

Όσα έγιναν στην κατάκτηση της Αιθιοπίας από τη φασιστική μηχανή του Μουσολίνι το 1922, για πολλούς Αφρικανούς ήταν «η αλληλεγγύη των λευκών κατά της αφρικανικής ηπείρου», λέει ο Εντουαρντ Κίσι, καθηγητής Αφρικανικών Σπουδών στο Πανεπιστήμιο της Νότιας Φλόριντα, που ήταν παρών στα εγκαίνια της έκθεσης στις 15 Οκτωβρίου.

Η κατάκτηση της Αιθιοπίας είναι στην πρώτη από τις εννέα αίθουσες του Μουσείου, στις οποίες εκτείνεται η έκθεση. Είναι η «αίθουσα των ερωτημάτων»: Τι συνδέει την αποικιακή και την εθνικοσοσιαλιστική βία; Πού διαφέρουν; Και γιατί η πιθανή συγγένεια μεταξύ αυτών των δύο καθεστώτων βίας εξακολουθεί να είναι αμφιλεγόμενη σήμερα;

Ηδη από τη δεκαετία του 1930, αυτά τα ερωτήματα έχουν επανειλημμένα τεθεί από ιστορικούς, στοχαστές, δημοσιογράφους, πολιτικούς, ιστορικούς και επιζώντες του Ολοκαυτώματος. Μπορούν τα εγκλήματα της αποικιοκρατίας να συγκριθούν με αυτά του Εθνικοσοσιαλισμού; Ή μήπως ο συσχετισμός τους οδηγεί σε σχετικοποίηση του Ολοκαυτώματος των Εβραίων από το εθνικοσοσιαλιστικό καθεστώς του Χίτλερ;

Σχεδόν επί 100 χρόνια, οι παραλληλισμοί και οι διαφορές μεταξύ της αποικιακής και της ναζιστικής βίας αποτελούν αντικείμενο συζητήσεων και αντιπαραθέσεων. Η έκθεση «Αμφισβητούμενη Συγγένεια: Αποικιακή και Εθνικοσοσιαλιστική Βία» επιχειρεί να ανιχνεύσει τις ομοιότητες, τις διαφορές και τους παραλληλισμούς αναζητώντας τις ιστορικές τους ρίζες. Είναι η πρώτη έκθεση στον κόσμο με αυτό το θέμα. Και γίνεται από το Γερμανικό Ιστορικό Μουσείο σε μία συγκυρία που η επανεξέταση της αποικιακής περιόδου διευρύνει τη θεματολογία της και οδηγεί σε ανανοηματοδότηση ιστορικών προσώπων και συμβόλων, ενώ την ίδια ώρα το νεοφασιστικό κόμμα της Τζόρτζια Μελόνι είναι στην κυβέρνηση της Ιταλίας και στη Γερμανία ανεβαίνει συνεχώς η ακροδεξιά AfD με πολλούς νοσταλγούς του Χίτλερ στους κόλπους της.

Ομοιότητες και διαφορές

Οι ομοιότητες και οι διαφορές παρουσιάζονται σε εννέα χώρους που διαδέχονται ο ένας τον άλλον με κριτήριο όχι τη χρονολογική εξέλιξη, αλλά τη θεματολογική συνάφεια. Με τη θεματολογική αντιπαράθεση προκύπτει αβίαστα η σύγκριση φαινομένων, όπως ο ρατσισμός και ο αντισημιτισμός, τα οποία παίζουν σημαντικό ρόλο και στα δύο καθεστώτα βίας. Και στις δύο περιπτώσεις χρησιμοποιούνται ρατσιστικά συστήματα φιλτραρίσματος για τον ορισμό των μειονοτήτων, με τρόπο ώστε να αναδεικνύεται η ανωτερότητα της λευκής φυλής στην αποικιοκρατία, της άριας στον εθνικοσοσιαλισμό.

«Οι συζητήσεις μεταξύ των ιστορικών τα τελευταία 20 χρόνια με αντικείμενο τις ομοιότητες και τις διαφορές των δύο καθεστώτων είναι από τις σημαντικότερες στον κόσμο. Και οι αντιπαραθέσεις είναι πολύ έντονες, ακριβώς επειδή το θέμα είναι πολύ δημοφιλές και με τον έναν ή τον άλλο τρόπο πολιτικοποιείται εύκολα», λέει ο Ράφαελ Γκρος, πρόεδρος του μουσείου DHM.

«Ζητούμενο της έκθεσης είναι η σχέση συγκεκριμένων φαινομένων βίας του Εθνικοσοσιαλισμού και της Αποικιοκρατίας και η μεταφορά της ιδεολογικά φορτισμένης συζήτησης των τελευταίων 20 χρόνων στο επίπεδο των δεδομένων στοιχείων», λέει στη Ραδιοτηλεόραση Βερολίνου – Βρανδεμβούργου RBB ο επιμελητής της έκθεσης, ιστορικός Στέφαν Μαλινόφσκι, που είχε πάρει το 2022 το Γερμανικό Βραβείο Βιβλίου με το έργο του «Οι Χοεντζόλερν και οι ναζί. Μία ιστορία συνεργασίας».

Η καταναγκαστική εργασία είναι η «ένοχη συνείδηση της ευρωπαϊκής αποικιοκρατίας». Στη ναζιστική Ευρώπη έγινε κομβικό εργαλείο βαναυσότητας, οικονομικής και πολιτικής εκμετάλλευσης. Συνολικά σε τρεις αιώνες 1550-1850 μεταφέρθηκαν στην Αμερική περίπου 12-15 εκατομμύρια σκλάβοι από την Αφρική.

Το καλοκαίρι του 1944 στην κατεχόμενη από τη ναζιστική Γερμανία Ευρώπη οι καταναγκαστικοί εργάτες έφτασαν τα 7,6 εκατομμύρια, ενώ για ολόκληρη τη διάρκεια του Β΄Παγκοσμίου Πολέμου υπολογίζονται στα 12-13 εκατομμύρια.

Ταυτόχρονα παρουσιάζεται και αναδεικνύεται και η αντίσταση τόσο στα αποικιοκρατικά καθεστώτα όσο και στους ναζί. Αλλά και συνεργάτες του καθεστώτος, όπως ο μουφτής της Παλαιστίνης Αμίν Αλ – Χουσεϊνί, που ζούσε από το 1941 στο Βερολίνο και ως βασικός εκπρόσωπος του αραβικού εθνικισμού, ήταν τόσο σημαντικός για την προπαγάνδα των ναζί κατά των Εβραίων, που συναντήθηκε μαζί του τόσο ο Χίτλερ όσο και ο Χάινριχ Χίμλερ.