Άννα Καφέτση: Οι μάχες που έδωσε, οι νίκες που δεν πρόλαβε να χαρεί

Δεν είχα την τύχη να γνωρίσω την Άννα Καφέτση, όπως λέμε, «προσωπικά». Παρ’ όλα αυτά, οφείλω να ομολογήσω ότι στενοχωρήθηκα ιδιαίτερα, περισσότερο απ’ ό,τι κι ο ίδιος θα περίμενα, όταν διάβασα για τον θάνατό της (21 Μαΐου 2026).

Λόγω της μακροχρόνιας παραμονής μου στην Ιταλία παρακολούθησα το έργο της κυρίως μέσω των δημοσιεύσεων κάποιων εκδηλώσεων αλλά και της ενημέρωσης από φίλους που δραστηριοποιούνται στον χώρο της τέχνης. Για τούτο, με ιδιαίτερη χαρά και με ειλικρινή επιθυμία να ενημερωθώ λίγο περισσότερο για τη συμβολή της στην ανάπτυξη της καλλιτεχνικής δραστηριότητας στην πατρίδα μας (με αποκορύφωση την ίδρυση του Εθνικού Μουσείου Σύγχρονης Τέχνης), παρακολούθησα την εκδήλωση «Ars longa, vita brevis. Αφιέρωμα στην Αννα Καφέτση», το περασμένο Σάββατο, στο οικείο κτίριο της οδού Καλλιρρόης.

Ξεκίνημα με τον χαιρετισμό τής διευθύντριας του ΕΜΣΤ Κατερίνας Γρέγου και την αναφορά της στις δύσκολες συνθήκες της ίδρυσης του Μουσείου και την πεποίθηση της Καφέτση για ένα εθνικό ίδρυμα για τη σύγχρονη τέχνη, η οποία έδωσε νικηφόρες μάχες, που όμως δεν πρόλαβε να χαρεί, λόγω του απότομου τέλους της θητείας της.

Στη συνέχεια η προβολή του ντοκιμαντέρ της Κατερίνας Ζαχαροπούλου, βασισμένου σε αρχειακό υλικό από το «Save the Dates – ένα οπτικοακουστικό αρχείο για τη σύγχρονη τέχνη» και συνεντεύξεις της με την Καφέτση. Εκεί εξιστορεί τα προβλήματα και τις αντιξοότητες που αντιμετώπισε για την υλοποίηση των οραμάτων της, για την ίδρυση του ΕΜΣΤ, την επώδυνη υλοποίηση του κτιριολογικού προγράμματος, αλλά και τις επιτυχημένες εκθέσεις.

Εκείνες θα λέγαμε «εκτός των τειχών», οι οποίες φιλοξενήθηκαν στο Ωδείο Αθηνών («Τέχνης Πολιτική», «Εκ νέου. Μια γενιά ελλήνων καλλιτεχνών», οι μεγάλες αναδρομικές των Μπίας Ντάβου, Χρόνη Μπότσογλου, Δημήτρη Αληθεινού, καθώς και η τελευταία στο Ωδείο «Κάθε τέλος είναι μια αρχή – Ανδρέας Αγγελιδάκης»).

Στο δεύτερο μέρος της εκδήλωσης ο Θεόφιλος Τραμπούλης, αρχισυντάκτης του ηλεκτρονικού περιοδικού του ΕΜΣΤ «Χταπόδι», μίλησε για το ειδικό έκτακτο αφιέρωμα «Αννα Καφέτση. Η ποιητική της μνήμης», σημειώνοντας ότι «πρόθεσή μας ήταν να επιχειρήσουμε μια πρώτη αποτίμηση του ιστορικού και αισθητικού της στοχασμού, της πολιτικής της παρρησίας και του μουσειολογικού της οράματος».

Ο χώρος δεν επιτρέπει την αναλυτική παρουσίαση των σημαντικών κειμένων που φιλοξενούνται στο τεύχος. Αντιγράφω λοιπόν τα ονόματα των συγγραφέων και τους τίτλους των δοκιμίων τους: Κατερίνα Γρέγου, «Ενας φόρος τιμής στην Αννα Καφέτση». Γιώργος Τζιρτζιλάκης, «Επιστροφή της τέχνης στο ρήγμα της γνώσης». Ευγένιος Ματθιόπουλος, «Θαρσαλέα γαρ γυνή». Κώστας Χριστόπουλος, «Το “πρόβλημα της ελληνικότητας”». Τίνα Πανδή, «Από τη γραφίδα στον θεσμό». Αννα Βαλκανά – Ελένη Γανίτη, «Καλλιτεχνικό αρχείο: η κρυμμένη συλλογή». Κατερίνα Μάτσα, «Τα μουσεία νησίδες πανανθρώπινου πολιτισμού». Σταμάτης Σχιζάκης, «Η βιντεοτεχνική στην Ελλάδα». Δάφνη Βιτάλη, «Περπατώντας την Εκθεση ο Μεγάλος Περίπατος».

Αναγνώσεις

Η εκδήλωση έκλεισε με το δρώμενο «ένα μεσημέρι λογοτεχνικών αναγνώσεων». Η Τίνα Πανδή, που είχε την επιμέλεια, εστίασε κυρίως στην ποίηση, ένας από τους πρώτους έρωτες της αλησμόνητης Αννας Καφέτση. Φίλοι και φίλες της ιδρυτικής διευθύντριας του ΕΜΣΤ απήγγειλαν ποιήματα, ανέγνωσαν λογοτεχνικά/θεωρητικά κείμενα και αφηγήθηκαν προσωπικές αναμνήσεις. Στο πρώτο μέρος ο Γιώργος Χατζημιχάλης, η Δανάη Στράτου, ο Γιώργος Δρίβας και ο Μάκης Φάρος. Στο δεύτερο ο Ζήσης Κοτιώνης, η Φοίβη Γιαννίση, ο Χρήστος Χρυσόπουλος και η Νίνα Παπακωνσταντίνου.

Ως ελάχιστο φόρο τιμής, η Βιβλιοθήκη του ΕΜΣΤ από σήμερα έχει το όνομα της Αννας Καφέτση.

Ο Κωνσταντίνος Πατέστος είναι αρχιτέκτων, αφυπηρετήσας καθηγητής στο Πολυτεχνείο του Τορίνο