Εβδομήντα ένα χρόνια μετά την κινηματογραφική μεταφορά του «Ανατολικά της Εδέμ» από τον Ελία Καζάν, η εγγονή του, Ζόι Καζάν, επιστρέφει στο εμβληματικό μυθιστόρημα του Τζον Στάινμπεκ, επιχειρώντας κάτι που ελάχιστοι δημιουργοί θα τολμούσαν: να αφηγηθεί ξανά μια ιστορία ταυτισμένη με το όνομα του παππού της και με μία από τις πιο θρυλικές ερμηνείες στην ιστορία του αμερικανικού κινηματογράφου, εκείνη του Τζέιμς Ντιν.
Η 43χρονη ηθοποιός και σεναριογράφος βρίσκεται πίσω από τη νέα σειρά επτά επεισοδίων του Netflix, που έκανε πρεμιέρα την 1η Οκτωβρίου. Αυτή τη φορά, όμως, το επίκεντρο δεν είναι ο βασανισμένος Καλ Τρασκ, ο χαρακτήρας που καθιέρωσε τον Ντιν το 1955, αλλά η Κάθι Εϊμς, μία από τις πιο αινιγματικές και σκοτεινές γυναικείες μορφές της αμερικανικής λογοτεχνίας, την οποία υποδύεται η Φλόρενς Πιου.
Η διαφορά δεν είναι απλώς ζήτημα πρωταγωνιστή. Ο Ελία Καζάν είχε επιλέξει να μεταφέρει στη μεγάλη οθόνη μόνο το τελευταίο τρίτο του μυθιστορήματος, θεωρώντας ότι αυτό ήταν το μοναδικό τμήμα που μπορούσε να λειτουργήσει κινηματογραφικά. Η εγγονή του επέλεξε την αντίθετη προσέγγιση: να αξιοποιήσει τη μεγαλύτερη αφηγηματική διάρκεια μιας τηλεοπτικής σειράς για να εξερευνήσει την ιστορία σε όλο της το εύρος.
Το μυθιστόρημα του Στάινμπεκ, που εκδόθηκε το 1952, παρακολουθεί τις ζωές δύο οικογενειών στην Καλιφόρνια, συνδέοντας τις ανθρώπινες σχέσεις με διαχρονικά ερωτήματα για το καλό, το κακό, την ενοχή και την ελεύθερη βούληση.
Στον πυρήνα του βρίσκεται η βιβλική ιστορία του Κάιν και του Αβελ, καθώς και η δυνατότητα του ανθρώπου να υπερβεί το παρελθόν του.
Η «αδικημένη» Κάθι
Η Ζόι Καζάν υποστηρίζει ότι η κινηματογραφική εκδοχή του παππού της περιόρισε αυτή την πολυπλοκότητα, επικεντρώνοντας σχεδόν αποκλειστικά την αφήγηση στην ανδρική σύγκρουση. Η Κάθι, ένας χαρακτήρας γεμάτος αντιφάσεις, περιορίστηκε σε περίπου δεκαπέντε λεπτά παρουσίας στην ταινία.
Για τη νέα δημιουργό, αυτή ήταν μια ευκαιρία να αναδείξει μια διαφορετική πλευρά του έργου.
Οπως εξήγησε σε συνέντευξή της στο περιοδικό «GQ», το μυθιστόρημα στηρίζεται σε μια λεπτή ισορροπία ανάμεσα στη φιλοσοφία και την πλοκή, στο καλό και το κακό. Η δική της εκδοχή επιχειρεί να αποκαταστήσει αυτή την ισορροπία, δίνοντας περισσότερο χώρο στην Κάθι, χωρίς να απλοποιεί τον δύσκολο και συχνά απωθητικό χαρακτήρα της.
Δίπλα στη Φλόρενς Πιου πρωταγωνιστούν ο Κρίστοφερ Αμποτ και ο Μάικ Φάιστ, συγκροτώντας το βασικό ερμηνευτικό τρίγωνο μιας παραγωγής που έχει προκαλέσει συζητήσεις τόσο για τις καλλιτεχνικές επιλογές της όσο και για την αναπόφευκτη σύγκριση με την ταινία του 1955.
Για τη Ζόι Καζάν, πάντως, η σχέση με το «Ανατολικά της Εδέμ» ξεκίνησε πολύ πριν αναλάβει τη δημιουργία της σειράς. Διάβασε το μυθιστόρημα σε ηλικία δεκαπέντε ετών, όταν ο παππούς της βρισκόταν ακόμη στην ζωή. Λίγο αργότερα ταξίδεψε με τους γονείς της στην Καλιφόρνια, επισκέφθηκε το Σαλίνας, τη γενέτειρα του Στάινμπεκ, και είδε το σπίτι όπου είχε μεγαλώσει ο συγγραφέας.
Οι γονείς της, Νίκολας Καζάν και Ρόμπιν Σουίκορντ, είναι επίσης σεναριογράφοι, με συμμετοχή σε γνωστές κινηματογραφικές παραγωγές. Η ίδια μεγάλωσε επομένως σε ένα περιβάλλον όπου η λογοτεχνία, το θέατρο και ο κινηματογράφος αποτελούσαν μέρος της καθημερινότητας.
Το 2019 πληροφορήθηκε ότι υπήρχε ενδιαφέρον για μια νέα τηλεοπτική μεταφορά του έργου, με μεγαλύτερη έμφαση στην Κάθι Εϊμς. Ηταν ακριβώς η ευκαιρία που περίμενε, έχοντας ήδη εκφράσει στους εκπροσώπους της την επιθυμία να ασχοληθεί κάποτε με το βιβλίο.
Παρά το διάσημο επώνυμό της, η Ζόι Καζάν έχει διαμορφώσει μια σχετικά διακριτική καλλιτεχνική πορεία. Ξεκίνησε από το θέατρο, συμμετείχε σε παραστάσεις του Μπρόντγουεϊ και στη συνέχεια εμφανίστηκε σε ανεξάρτητες και μεγαλύτερες κινηματογραφικές παραγωγές.
Το 2012 πρωταγωνίστησε στην ταινία «Ruby Sparks», της οποίας έγραψε το σενάριο και στην οποία συνεργάστηκε με τον σύντροφό της, Πολ Ντέινο.
Μία δεκαετία αργότερα, στην ταινία «She Said», υποδύθηκε μαζί με την Κάρεϊ Μάλιγκαν μία από τις δημοσιογράφους των «New York Times» που αποκάλυψαν την υπόθεση σεξουαλικής κακοποίησης του Χάρβεϊ Γουάινστιν.
Ο Καζάν που δίχασε
Ωστόσο, το επώνυμο Καζάν δεν συνοδεύεται μόνο από καλλιτεχνική αναγνώριση. Φέρει και το βάρος μιας από τις πιο αμφιλεγόμενες αποφάσεις στην ιστορία του Χόλιγουντ.
Το 1952, κατά την περίοδο του μακαρθισμού, ο Ελία Καζάν κατέθεσε ενώπιον της Επιτροπής Αντιαμερικανικών Δραστηριοτήτων της Βουλής των Αντιπροσώπων, κατονομάζοντας οκτώ ανθρώπους του θεάτρου που είχαν υπάρξει μέλη του Κομμουνιστικού Κόμματος κατά τη δεκαετία του 1930.
Η απόφασή του προκάλεσε βαθύ διχασμό στον καλλιτεχνικό κόσμο και παρέμεινε αντικείμενο αντιπαράθεσης για δεκαετίες. Ακόμη και όταν τιμήθηκε με Οσκαρ για το σύνολο της καριέρας του το 1999, αρκετοί παρευρισκόμενοι αρνήθηκαν να τον χειροκροτήσουν.
Η εγγονή του δεν έχει αποφύγει το ζήτημα, αν και σπάνια μιλά δημόσια για την οικογενειακή της ιστορία. Σε συζήτηση το 2020, με αφορμή τη συμμετοχή της στη σειρά «Η συνωμοσία κατά της Αμερικής», αναφέρθηκε στον τρόπο με τον οποίο η πολιτική ιστορία των Ηνωμένων Πολιτειών επηρέασε την οικογένειά της. Εξήγησε ότι έχει σκεφτεί πολλές φορές τι σήμαινε για τον παππού της, έναν μετανάστη, να αμφισβητηθεί η αμερικανική του ταυτότητα και πώς αυτό επηρέασε τις αποφάσεις του. Τόνισε, ωστόσο, ότι κάθε άνθρωπος έχει τη δυνατότητα να επιλέξει διαφορετική πορεία.
Η τοποθέτησή της συνδέεται σχεδόν αναπόφευκτα με την κεντρική ιδέα του «Ανατολικά της Εδέμ»: ότι το παρελθόν δεν καθορίζει υποχρεωτικά το μέλλον και ότι η ηθική επιλογή παραμένει προσωπική ευθύνη.
Στην προσωπική της ζωή, η Ζόι Καζάν έχει επιλέξει να διατηρεί χαμηλό προφίλ. Από το 2007 είναι σύντροφος του ηθοποιού Πολ Ντέινο, με τον οποίο γνωρίστηκε σε θεατρική παραγωγή του Ιθαν Χοκ. Το ζευγάρι έχει δύο παιδιά, μία κόρη που γεννήθηκε το 2018 και έναν γιο που γεννήθηκε το 2022.
Η οικογένεια πέρασε επτά μήνες στη Νέα Ζηλανδία το 2025, κατά τη διάρκεια των γυρισμάτων της νέας σειράς. Παρά τη δημόσια αναγνωρισιμότητά τους, οι δύο ηθοποιοί αποφεύγουν συστηματικά την έκθεση της ιδιωτικής τους ζωής.
Η ίδια έχει εξηγήσει ότι η ιδιωτικότητα αποτελεί απαραίτητη προϋπόθεση για τη δημιουργικότητα, καθώς η καλλιτεχνική έμπνευση χρειάζεται έναν προσωπικό χώρο που δεν υπόκειται διαρκώς στη δημόσια παρατήρηση.
Με τη νέα σειρά «Ανατολικά της Εδέμ», η Ζόι Καζάν επιχειρεί κάτι περισσότερο από μια σύγχρονη τηλεοπτική διασκευή. Επιστρέφει στο έργο που συνδέθηκε με μία από τις μεγαλύτερες στιγμές του παππού της, αλλά αρνείται να περιοριστεί στη δική του οπτική.
Εκείνος επέλεξε να αφηγηθεί κυρίως την ιστορία ενός γιου που αναζητούσε την αποδοχή του πατέρα του. Εκείνη στρέφει το βλέμμα σε μια γυναίκα που η προηγούμενη κινηματογραφική αφήγηση είχε αφήσει στο περιθώριο.
Και μέσα από αυτή την επιλογή, η εγγονή του Ελία Καζάν μοιάζει να απαντά στο διαχρονικό ερώτημα του Στάινμπεκ: μπορούμε να κληρονομήσουμε μια ιστορία χωρίς να είμαστε υποχρεωμένοι να την επαναλάβουμε;