Τις τελευταίες εβδομάδες, γινόμαστε μάρτυρες μιας σχεδόν πανευρωπαϊκής κινητοποίησης – με εξεγερσιακά χαρακτηριστικά –, με επίκεντρο το Παρίσι και τη Γαλλία ευρύτερα. Ενα πλακάτ που κυκλοφορεί ευρέως στο Διαδίκτυο και κρατούν διαδηλωτές γράφει σε ελεύθερη μετάφραση: «Ξανακάνουμε το 1789 για να μην επιστρέψουμε στο 1939». Η χρονιά της Γαλλικής Επανάστασης – η Αλωση της Βαστίλλης – με τη μορφολογική διάσταση μιας, ας το πούμε, αναβίωσης αποτελεί σημείο αναφοράς του φετινού ξεσηκωμού.
Το ερώτημα πολλών ειδικών και μη είναι τι έχει αλλάξει αυτή τη φορά ή πώς φτάσαμε ως εδώ. Η απάντηση στην παραπάνω απορία δεν μπορεί να είναι μία και απόλυτη. Τα κινήματα δεν αποτελούν γραμμικά γεγονότα, ούτε φέρνουν εξαρχής ένα πολιτικό σχέδιο προς κατάθεση. Εκφράζονται όταν τα πράγματα έχουν φτάσει σε ένα σημείο καμπής και χρειάζεται το… καράβι να αλλάξει ρότα.
Το γεγονός είναι ότι η υπάρχουσα συνθήκη του δημοκρατικού συμβολαίου, όπως εξελίχθηκε από το τέλος του Δευτέρου Παγκοσμίου Πολέμου και ανανεώθηκε στις αρχές της νέας χιλιετίας, έχει εξαντλήσει τις αντοχές της.
Ερχεται η σκληρή εμπέδωση πως η πρόσβαση σε μια ζωή με καλύτερες προοπτικές στενεύει. Η επισφάλεια δείχνει τα δόντια της με την πρώτη ευκαιρία, ιδιαίτερα στους νέους, αλλά και στις παραγωγικές ηλικίες. Ενα νέο στοιχείο είναι επίσης η διαφοροποίηση από τον ταξικό προσδιορισμό των αγώνων, που κυριάρχησε τον 20ό αιώνα.
Στους δρόμους του Παρισιού υπάρχει ένα ακαθόριστο αίτημα. «Ολα είναι αόρατα πριν γίνουν ορατά», μόνο που αυτή η ορατότητα δεν φαίνεται στον ορίζοντα. Στις ταραχές εκφράστηκε η δυσαρέσκεια στο βιοτικό επίπεδο και την ποιότητα ζωής του καθημερινού ανθρώπου· η υποβάθμιση της δυνατότητας για κοινωνική άνοδο.
Δεν έχουμε δυσφορία φύλου, όσο δυσφορία ζωής. Και σε αυτό αν προστεθεί και η κυβερνητική απραξία, ή και εχθρότητα, έχουμε ένα εκρηκτικό κοκτέιλ, που σαφώς και υποδαυλίζει τα θεμέλια της 5ης Δημοκρατίας. Μέσα σε όλα αυτά, ας μην ξεχνάμε και τον ρόλο των μέσων κοινωνικής δικτύωσης, τα οποία με ευκολία αναδημιουργούν συνειδήσεις.
«Συρρικνωμένες ζωές» και μηδενισμός
Ο κορυφαίος πολιτικός αναλυτής Ζερόμ Φουρκέ, στο βιβλίο του με τίτλο «L’ Archipel Français» (Το γαλλικό αρχιπέλαγος, 2019), σημείωνε ότι η γαλλική κοινωνία έχει καταρρεύσει ως κοινότητα – με την υποχώρηση των παραδοσιακών δεσμών, με τη θρησκεία, όπως και με τις ιδεολογικές ταυτότητες. Αυτό το γκρέμισμα των συνεκτικών δεσμών δημιουργεί ξέχωρες κοινότητες με σύνορα. Απομονωμένες, με δικά τους σύμβολα, καταγωγή και οικονομικοπνευματικές καταστάσεις. Ετσι οι «συρρικνωμένες ζωές», κατά τον Φουρκέ, αυτοπροσδιορίζονται μέσα από τις προοπτικές εξέλιξης, αλλά και από ένα άλλο, μη μετρήσιμο μέγεθος που έχει να κάνει με την απωθητική ξενότητα από και προς τον εαυτό. Οταν συναντηθούν έξω όλες αυτές οι νησίδες, τίποτα δεν τις σταματά.
Τα βιβλία μπορούν να γίνουν μάρτυρες των μετατοπίσεων και των τομών μιας κοινωνίας – εν προκειμένω, της γαλλικής, που παραμένει διχοτομημένη. Συνεχίζει να διαμαρτύρεται στους δρόμους γι’ αυτά που χάνονται. Ο φιλόσοφος Μισέλ Ονφρέ, σε πολύ πρόσφατη τηλεοπτική εκπομπή, αναφέρθηκε εκτεταμένα στο θέμα που έχει μελετήσει σχεδόν αποκλειστικά, αυτό του μηδενισμού. Ο συγγραφέας, που ανάμεσα σε άλλα έχει γράψει και την «Πραγματεία περί αθεολογίας» (μτφ. Σαπφώ Διαμαντή, Εξάντας, 2006), μίλησε για τον εγωισμό πολλών εκ των κινηματιών· για έναν σύγχρονο νιχιλισμό που αρνείται κάθε ηθική δέσμευση ή κοινό κανόνα. Η καταστροφή είναι ο στόχος του.
Στη σχετικά πρόσφατη γαλλική βιβλιοπαραγωγή – και εννοούμε την περίοδο από το 2018 και εντεύθεν, όταν είχαμε την εμφάνιση των «Κίτρινων Γιλέκων» –, είναι πολλές οι κυκλοφορίες που αναφέρονται ευθέως ή πλαγίως στα γεγονότα· και όχι μόνο τα φετινά. Στη Γαλλία, οι συγγραφείς τρέχουν πιο γρήγορα και από τη σκιά τους. Εχει παρατηρηθεί ότι ύστερα από έντονα κοινωνικά γεγονότα αμέσως έχουν ένα έργο στα σκαριά, κινούμενοι σαν δημοσιογράφοι σε πολεμικό μέτωπο. Τα βιβλία που θα δούμε παρακάτω κουβαλούν έναν σημαίνοντα ιστορικό χρόνο, όπως εκβάλλει στις μέρες μας.
Ανθρώπινο βλέμμα, επανάσταση και Μπρεχτ
Στην ελληνική γλώσσα, ένα από τα πρώτα βιβλία που μας έρχονται στον νου και έχει άμεση σχέση με την αναταραχή είναι το ενδεικτικό μυθιστόρημα «14η Ιουλίου» του Ερίκ Βυϊγιάρ (μτφ. Μανώλης Πιμπλής, Πόλις). Οπως ομολογεί και ο τίτλος – που εκδόθηκε στην Ελλάδα το 2019 –, μεταφερόμαστε στην εποχή της Επανάστασης, και μάλιστα την ημέρα της Αλωσης της Βαστίλλης. Ο πολυβραβευμένος Βυϊγιάρ δεν πέφτει σε τυπικές παγίδες να ξαναγράψει πρόσωπα και γεγονότα· έχει για μέτρο το ανθρώπινο βλέμμα. Περιγράφει και διεισδύει στα σώματα των αφανών· εκείνων που δεν έχουν άλλους τρόπους να ομολογήσουν τη συμμετοχή τους, παρά μόνο εάν ένας συγγραφέας τούς υιοθετήσει.
Ο Βυϊγιάρ πραγματοποιεί ζιγκ-ζαγκ μεταξύ των προσώπων που βρίσκονταν εκεί. Το ανώνυμο πλήθος περιγράφεται με ένταση και ορμή, όπως του αρμόζει. Ο συγγραφέας με φαντασία ελεύθερη, αλλά και κρίση ιστορικά τεκμηριωμένη, προσπαθεί και ο ίδιος να καταλάβει τι συνέβη τότε· πώς οι «ανώνυμοι» μπορούν να συναντηθούν μια στιγμή μονάχα και τότε όλος ο κόσμος έρχεται ανάποδα και μετακινείται.
Αν θα ψάχναμε στην Ευρώπη να βρούμε έναν ιστορικό επιστήμονα ο οποίος μπορεί να συνοψίσει την εμπειρία του 20ού αιώνα έτσι όπως αλλάζει και μεταμορφώνεται στον 21ο, αυτός είναι ο Ιταλός Εντσο Τραβέρσο. Το 2023 κυκλοφορεί στην Ελλάδα το έργο του «Επανάσταση, Διανοητική και Πολιτισμική Ιστορία» (μτφ. Νίκος Κούρκουλος, Εκδόσεις του Εικοστού Πρώτου). Εδώ έχουμε την ερμηνεία των πιο επιδραστικών ιδεολογικοκοινωνικών αντιπαραθέσεων, μέσα από το πρίσμα της επανάστασης.
Το βιβλίο αποτελεί έναν αναστοχασμό, που ξεκινά από το ερώτημα: γιατί οι επαναστάσεις του προηγούμενου αιώνα απέτυχαν και πώς βλέπουμε τη λειτουργικότητά τους σήμερα. Η σκέψη του Τραβέρσο θα μπορούσε να είναι οδηγός μελέτης για αναλυτές και δρώντα υποκείμενα στο σήμερα. Η συλλογιστική του ιστορικού και συγγραφέα βρίσκεται στο ποια και τι είδους εργαλεία μπορούμε να εφεύρουμε σήμερα για να αντιμετωπιστούν τα εντελώς νέα προβλήματα που ανακύπτουν. Η μελαγχολία του Τραβέρσο που διακρίνεται στις σελίδες του βιβλίου δεν έχει να κάνει με την «ηττοπάθεια», αλλά με τον αποστασιοποιημένο μπρεχτικό τρόπο που, κατά τον ιστορικό, χρειάζεται να δούμε τις επαναστάσεις τώρα – η σύνδεση της επαναστατικής σκέψης με τα νέα κινήματα που ανακύπτουν στις μέρες μας.
Κοινωνική αδικία και κατάχρηση εξουσίας
Στα χρόνια της φωτιάς, των αρχών του παρασμένου αιώνα, το Παρίσι ήταν το κέντρο των πανευρωπαϊκών κινημάτων. Ενα εργαστήρι ανθρώπων και τάσεων κατέκλυζε την Πόλη του Φωτός. Ο πολωνός εμιγκρέ Μπρούνο Γιασένσκι ήταν ένας από αυτούς. Υπήρξε ένας από τους κορυφαίους εκφραστές του μεσοπολεμικού φουτουρισμού. Το βιβλίο με τον εύγλωττο τίτλο «Θα κάψω το Παρίσι» κυκλοφόρησε το 1928 στη Γαλλία και αμέσως έγινε καλτ ανάγνωσμα.
Το 2025, εκδόθηκε στην ελληνική γλώσσα (μτφ. Αναστασία Χατζηγιαννίδη, Ερμα) και θα μπορούσε άνετα να είναι ένα βιβλίο του 2025. Το βιβλίο καθρεφτίζει μια εποχή, αλλά παράλληλα βγαίνει έξω από τον χρόνο και μας μιλάει σε πρώτο πρόσωπο. Κεντρικός ήρωας είναι ένας γάλλος εργάτης από την επαρχία που μένει άνεργος στο Παρίσι. Πάνω του φέρει όλα τα σημάδια της κοινωνικής αδικίας. Ενας άνθρωπος που δεν έχει τίποτε άλλο να χάσει σε ένα Παρίσι φωτεινό και σκοτεινό μαζί. Ενα βιβλίο που σε κάθε σελίδα του ο αναγνώστης περπατά σε κομμένο γυαλί.
Γεννημένη στη Λυών το 1992, η Κλοέ Μεντί είναι μια συγγραφέας που λειτουργεί σε δύο επίπεδα: τόσο στο ακτιβιστικό όσο και στο καθαρά καλλιτεχνικό. Δύο ιδιότητες που γίνονται «ένα» σε σχεδόν όλα τα έργα της. Το 2020 κυκλοφόρησε στα ελληνικά το μυθιστόρημά της «Τίποτα δεν χάνεται» (μτφ. Γιάννης Καυκιάς, Πόλις). Ενα βραβευμένο νουάρ μυθιστόρημα στην κυριολεξία, με την έννοια πως η μαύρη ατμόσφαιρα κυριαρχεί.
Η ελληνική έκδοση συμπίπτει με τη χρονιά της δολοφονίας του Τζορτζ Φλόιντ στη Μινεάπολη των ΗΠΑ. Μέσα από το βλέμμα του 11χρονου Ματιά – που μεγαλώνει σε μια οικογένεια με ψυχικά προβλήματα – αποτυπώνεται η κατάχρηση της εξουσίας. Ενας αστυνομικός έλεγχος καταλήγει σε φόνο, με θύμα τον 15χρονο Σαΐντ. Αμέσως ξεσηκωμός. Η Δικαιοσύνη στο δόκανο της αμφισβήτησης. Το ψυχικό και το κοινωνικό τραύμα συναντιούνται στους δρόμους. Εκεί όπου προσφάτως, στη Γαλλία, ξαναμετρήθηκαν η απογοήτευση και το δυσπρόσιτο μέλλον.