Ξεφυλλίζοντας μια σύγχρονή μας εφημερίδα, θα βρούμε δίπλα δίπλα ειδήσεις από την εγχώρια επικαιρότητα, ανταποκρίσεις για πολεμικές συγκρούσεις ανά την υφήλιο, νέα για τις διακυμάνσεις των τιμών και τις πιο πρόσφατες οικονομικές εξελίξεις, αλλά κάπου στις τελευταίες σελίδες τακτικές στήλες με αστρολογικές προβλέψεις. Τα ζώδια και η υπόσχεση πρόγνωσης των μελλουμένων είναι ακριβώς μια απάντηση στην αβεβαιότητα ή στη δυσοίωνη τρέχουσα επικαιρότητα· μια απάντηση που έχει πίσω της ένα παρελθόν χιλιετιών, από τότε που οι ιερείς της αρχαίας Μεσοποταμίας μελετούσαν τα ουράνια σώματα σε αναζήτηση οιωνών.
Το γεγονός ότι τέτοιου είδους δοξασίες επιβιώνουν και σήμερα ίσως φαντάζει κάπως παράδοξο ή μπορεί να αποδοθεί σε δεισιδαιμονία, να θεωρηθεί κατάλοιπο ενός ανορθολογικού παρελθόντος, όταν επικρατούσε η πίστη στην ύπαρξη μυστηριωδών υπερφυσικών δυνάμεων. Κατά μία άποψη, ο τρόπος που αντιλαμβανόμαστε τον κόσμο γύρω μας άλλαξε δραστικά τους τελευταίους αιώνες, καθώς οι επιστημονικές ανακαλύψεις περιόρισαν την επικράτεια του υπερφυσικού και του παραφυσικού και οδήγησαν σε αυτό που ο κοινωνιολόγος Μαξ Βέμπερ ονόμασε στις αρχές του 20ού αιώνα «απομάγευση του κόσμου».
Ωστόσο, αυτή η διχοτομία μεταξύ ανορθολογισμού και ορθολογισμού, δοξασίας και επιστήμης δεν μπορεί να εξηγήσει την επίμονη και διαχρονική παρουσία του υπερφυσικού, στις διάφορες εκφάνσεις του – παρουσία άλλοτε πρόδηλη και άλλοτε υπόγεια. Για τον λόγο αυτό, άλλωστε, έχει επισημανθεί ότι η «απομάγευση» δεν είναι ούτε μονοσήμαντη ούτε γραμμική. Δεν είναι τυχαίο ότι τα τελευταία χρόνια διαβάζουμε για αναβιώσεις παγανιστικών πρακτικών, για άνθηση των ωροσκοπίων ή άλλων μέσων πρόβλεψης του μέλλοντος, ακόμα και διαδικτυακά ή με τη βοήθεια της τεχνητής νοημοσύνης, ή για την απήχηση της μαγείας και του φανταστικού στη λεγόμενη Gen Z. Παράλληλα, η επιστημονική γνώση και οι τεχνολογικές κατακτήσεις τίθενται υπό αμφισβήτηση με διάφορες αφορμές, από την άρνηση του εμβολιασμού ή τη μη συμμόρφωση στην περιστολή κάποιων λατρευτικών πρακτικών κατά την πρόσφατη πανδημία του κορωνοϊού μέχρι την προεκλογική ατζέντα στις Ηνωμένες Πολιτείες, όπου η επιστήμη και οι φορείς της βρέθηκαν στο στόχαστρο και ο τεκμηριωμένος λόγος αμφισβητήθηκε.
Στην πραγματικότητα, η ίδια η έννοια του «υπερφυσικού» και η αυστηρή διάκρισή του από το «φυσικό» εμφανίστηκαν μάλλον πρόσφατα, διαμορφώθηκαν δηλαδή μέσα στην ιστορική εξέλιξη των κοινωνιών. Με άλλα λόγια, το τι αποτελεί επιστήμη και τι πρόληψη, δεισιδαιμονία ή αστήρικτο πιστεύω δεν αποτελούν δεδομένα, ούτε έννοιες απαράλλακτες στην πάροδο του χρόνου. Επομένως, τα όρια ανάμεσα στο ανορθολογικό και στο ορθολογικό, στο «υπερφυσικό» και στο «φυσικό» δεν είναι τόσο ξεκάθαρα, αλλά μετατοπίζονται από εποχή σε εποχή και από κοινωνία σε κοινωνία.
Αυτή τη ρευστότητα αναδεικνύει ένας συλλογικός τόμος που κυκλοφόρησε πρόσφατα από το Ινστιτούτο Ιστορικών Ερευνών του Εθνικού Ιδρύματος Ερευνών με τίτλο «Ιστορίες του υπερφυσικού». Ο τόμος περιλαμβάνει έντεκα κείμενα που σκιαγραφούν ένα πανόραμα εκφράσεων του υπερφυσικού από την αρχαιότητα μέχρι τις μέρες μας και ταυτόχρονα τις αναλύουν στο ιστορικό τους πλαίσιο.
Η συλλογή είναι πλούσια και περιλαμβάνει ζόμπι στην αρχαία Δήλο, μάντεις που εμπλέκονται στις δυναστικές διαμάχες του Βυζαντίου, ιεροεξεταστές σε αναζήτηση δαιμονίων στη Βενετία του 17ου αιώνα, μάγισσες και τους διώκτες τους στην πρώιμη νεότερη Ευρώπη, βρικόλακες στο μετεπαναστατικό ελληνικό κράτος, θαύματα και την ερμηνεία τους στον οθωμανικό κόσμο, πραγματείες μοναχών για αβγά που πετούν και ψητές πάπιες που μιλούν, διαμάχες λογίων στην αναδεικνυόμενη δημόσια σφαίρα για τον ζωικό μαγνητισμό, δοξασίες και ταχυδακτυλουργίες στην Αίγυπτο του 19ου αιώνα, θιασώτες των ψυχικών ερευνών που πειραματίζονται με παραισθησιογόνους κάκτους στη μεσοπολεμική Αθήνα, εξορκιστές στην αυγή του 21ου αιώνα.
Οι συγγραφείς του τόμου, εκκινώντας από διαφορετικές χρονικές αφετηρίες και επιστημονικές βάσεις (ιστορία, αρχαιολογία, φιλολογία, λαογραφία), επιχειρούν να διαβάσουν μερικά «υπερφυσικά επεισόδια» μέσα στις ευρύτερες χρονικές, πολιτισμικές, θρησκευτικές συνάφειές τους και να εξηγήσουν πίστεις, συμπεριφορές και πρακτικές. Είναι ενδεικτικό ότι οι περισσότεροι δεν είναι ειδικοί της θρησκείας, του φολκλόρ ή της ιστορίας των επιστημών, αλλά ερευνήτριες και ερευνητές που συναντήθηκαν με το υπερφυσικό σε κάποια υποσημείωση ή στο περιθώριο άλλης έρευνάς τους· κάτι που δείχνει ακριβώς πώς το παράδοξο, το ανεξήγητο, το φανταστικό παρεισφρέει σε πολλές πτυχές της καθημερινότητας ανά τους αιώνες, γοητεύοντας τους ανθρώπους, όπως μαρτυρούν πλήθος πολιτισμικών τεκμηρίων, από τα γοτθικά μυθιστορήματα με πρωταγωνιστές βαμπίρ και άλλα πλάσματα της νύχτας μέχρι ταινίες τρόμου, βιντεοπαιχνίδια, βιντεοκλίπ ποπ επιτυχιών και graphic novels. Ετσι κι οι συγγραφείς αυτού του τόμου γοητεύτηκαν από περισσότερο ή λιγότερο τυχαίες συναντήσεις τους με τον κόσμο του αλλόκοτου, του πέραν του φυσικού. Γιατί όχι, λοιπόν, και ένα βιβλίο ιστορίας που εξερευνά, κάποιες φορές με διάθεση παιγνιώδη αλλά συγχρόνως με τρόπο τεκμηριωμένο, την περίπλοκη σχέση των ανθρώπων με το υπερφυσικό.
Συλλογικό
Ιστορίες του υπερφυσικού
Επιμέλεια Κωστής Γκοτσίνας και Βαγγέλης Σαράφης
Εκδ. Ινστιτούτο Ιστορικών Ερευνών / Εθνικό Ιδρυμα Ερευνών, 2026,
σελ. 272
Τιμή 17 ευρώ