Μήπως θα είναι αυτός ο νικητής του επόμενου Booker, ένας στυλίστας συγγραφέας – ορειβάτης που σκαρφαλώνει σε διαφορετικές κορυφές της φανταστικής λογοτεχνίας;

«Το γεγονός ότι δεν έχει πάρει ακόμη βραβείο Νομπέλ καταδεικνύει τη χρεοκοπία του λογοτεχνικού κατεστημένου», υποστηρίζει ο βρετανός συγγραφέας και ακαδημαϊκός Τσάινα Μίεβιλ για τον αντισυμβατικό Μ. Τζον Χάρισον, o οποίος – κατά γενική ομολογία – θεωρείται ένας από τους μεγαλύτερους στυλίστες εν ζωή σήμερα.

Κι αν αναρωτιέστε ποιος είναι ο βρετανός συγγραφέας, κριτικός στα λογοτεχνικά ένθετα των «Times», «Guardian», «Telegraph», «New York Times» και κριτής του βραβείου Booker 2022, θα τον βρείτε στη βραχεία λίστα του φετινού Booker.

Την πιο ετερόκλητη, ίσως, λίστα που περιλαμβάνει: δύο νικητές του βραβείου (Μάρλον Τζέιμς για τη «Σύντομη ιστορία επτά φόνων», 2015, εκδ. Αίολος, και Ντάγκλας Στιούαρτ για το «Σάγκι Μπέιν», 2020, εκδ. Μεταίχμιο). Την Ελίζαμπεθ Στράουτ (δεύτερη φορά στη βραχεία λίστα), τη Ρεμπέκα Πέρι (πρωτοεμφανιζόμενη) και τον Λουκ Κέναρντ, καθηγητή Δημιουργικής Γραφής στο Πανεπιστήμιο του Μπέρμιγχαμ. Αν κερδίσει, ο Χάρισον θα γίνει στα 81 του χρόνια ο γηραιότερος νικητής στην ιστορία του θεσμού – έναν τίτλο που κέρδισε η Μάργκαρετ Ατγουντ στα 79 της χρόνια.

Γεννημένος στο Ράγκμπι της Αγγλίας το 1945, ο Χάρισον σε ηλικία 13 ετών έχασε τον πατέρα του, με τον οποίο είχε μια δύσκολη σχέση. Εκτοτε, περιορίζει το σχολείο και αρχίζει να γράφει, αφού, όπως λέει, «οι άστατες μα παθιασμένες αναγνώσεις μου στην τοπική βιβλιοθήκη πότε μου άνοιγαν μια πόρτα στο αντιμυθιστόρημα του Αλέν Ρομπ-Γκριγέ και πότε στην επιστημονική φαντασία του Μπάλαρντ. Ποτέ δεν ήξερες τι θα έβρισκες».

Το ίδιο συμβαίνει και στη γραφή αυτού του καλτ συγγραφέα που κινείται στις παρυφές των ειδών – διαστημική όπερα, επιστημονική φαντασία, ρεαλιστική μυθοπλασία, αναρριχητικό μυθιστόρημα και γεωλογικός τρόμος. «Ξεκινάς με μια φόρμα και αναρωτιέσαι: Τι φοβάται; Κάθε είδος πρέπει να θυμίζει στον εαυτό του ότι δεν είναι το κέντρο του κόσμου. Κάθε είδος χρειάζεται το αντίθετό του».

Εκείνη την εποχή, η επιστημονική φαντασία υποστηριζόταν από πολλά μηνιαία περιοδικά. Το 1965, ένα από αυτά δέχτηκε μια ιστορία του. O Χάρισον μετακόμισε στο Λονδίνο και άρχισε να γράφει με εμμονή όλη τη νύχτα.

Γνώρισε τον Μάικλ Μούρκοκ που διαμόρφωνε το New Wave, τη νέα γενιά συγγραφέων που ανανέωσαν την επιστημονική φαντασία, με ηγετική φυσιογνωμία τον Τζέιμς Γκρέιαμ Μπάλαρντ, και εντάχθηκε στο θρυλικό περιοδικό «New World» το 1969.

Το πρώτο του βιβλίο, «The Committed Men», επηρεασμένο σε μεγάλο βαθμό από τον Μπάλαρντ, που διαδραματίζεται σε μια μεταποκαλυπτική Μεγάλη Βρετανία, κατοικημένη από μεταλλαγμένους, και το «The Pastel City», το πρώτο μέρος του «Viriconium», μιας μυθικής πόλης που καταρρέει μες στην παρακμή και την αναρχία, εκδόθηκαν την ίδια χρονιά, το 1972. Δυσοίωνες ιστορίες απόδρασης για αναγνώστες που προτιμούσαν έναν μακρινό εφιάλτη από τη σύγχρονη μονότονη ζωή.

Το τρίτο βιβλίο, μια «αντιδιαστημική όπερα», «The Centauri Device», 1975, επηρέασε συγγραφείς όπως ο Ιαν Μπανκς και ο Αλαστερ Ρέινολντς. Στο μεταξύ, έγραφε κριτικές. «Πολλές από αυτές ήταν καθαρά πολεμικές. Τρόλαρα την επιστημονική φαντασία», λέει.

Μία δεκαετία αργότερα, εγκαταλείπει τη γραφή και για είκοσι χρόνια γίνεται ορειβάτης. «Αναρωτιόμουν τι είδους υποκατάστατο ζωής είναι αυτός ο ανθυγιεινός ενθουσιασμός, κλεισμένος σ’ ένα γραφείο να επινοείς ιστορίες για ανθρώπους που κονταροχτυπιούνται μεταξύ τους».

Η ορειβασία τού επέτρεψε να γνωρίσει «επικίνδυνους, περιπετειώδεις» ανθρώπους και σκέφτηκε: «Νομίζω ότι κάτι μπορώ να μάθω από αυτούς». Αυτή του την εμπειρία κατέγραψε στο συγκλονιστικό «Climbers» (1989), αγαπημένο βιβλίο του Μακφάρλαν, αποσπώντας το βραβείο Boardman Tasker.

Ακολούθησαν το «Nova Swing», βραβείο Arthur C. Clarke 2007, και το «The Sunken Land Begins to Rise Again», βραβείο Goldsmiths 2020. Η Φράνσες Ουίλσον, πρόεδρος της κριτικής επιτροπής, το χαρακτήρισε «λογοτεχνικό αριστούργημα». Ο Χάρισον θυμάται την τελετή, η οποία ήταν διαδικτυακή λόγω των περιορισμών του Covid. «Ενιωσα τόσο ανακουφισμένος. Ηπια ένα ή δύο ποτά και κοιμήθηκα. Χαλάρωσα για πρώτη φορά ύστερα από περίπου 40 χρόνια. Σκέφτηκα: “Κέρδισα ένα κανονικό βραβείο. Μπορώ να κοιμηθώ τώρα”».

Διαστημική όπερα

Ακολούθησαν το «The Course of the Heart», ένα μυθιστόρημα για το Brexit, και η θριαμβευτική επιστροφή στην επιστημονική φαντασία με το «Light», το 2002, μια διαστημική όπερα. Η σχολαστικά γραμμένη του πρόζα χρησιμοποιεί συμβάσεις (που ενίοτε αγγίζουν τα όρια της σάτιρας) για να καταρρίψει τα εμπόδια του είδους, προωθώντας θεματικά και συνάμα προσεγγίζοντας ένα ευρύτερο κοινό.

Εκτός από την ασυνήθιστη πολυπλοκότητα, το βιβλίο εκφράζει και χαρακτηριστικές ηθικές θέσεις του Χάρισον: «Ενα από τα κύρια επιχειρήματά του είναι ότι η ζωή εξελίσσεται χάρη στους ευάλωτους και ανυπεράσπιστους. Ζούμε σε μια παγκοσμιοποιημένη κοινωνία που επιφυλάσσει μια γλώσσα εκφοβισμού και περιφρόνησης σε όσους δεν φαίνεται να έχουν τον έλεγχο της ζωής τους. Στην πραγματικότητα, κανείς μας δεν τον έχει. Και η εμμονή με τον έλεγχο δείχνει ακριβώς το μέτρο του φόβου μας να είμαστε συνηθισμένα, ευάλωτα ανθρώπινα όντα».

Η άναρχη, διαλυμένη μητρόπολη του τελευταίου βιβλίου του Χαρισον είναι το Λονδίνο. Το «The End of Everything» διαδραματίζεται σε μια ανώνυμη πόλη στις ακτές του Κεντ. Εχει επέλθει η καταστροφή, αλλά είναι πια παλιά είδηση και, σε κάθε περίπτωση, τα μέσα ενημέρωσης έχουν καταρρεύσει. Αινιγματικές εξωγήινες οντότητες iGhetti – που ο συγγραφεας επικαλέστηκε για πρώτη φορά στο «You Should Come With Me Now» (2017) – εισέβαλαν πρόσφατα στη Βρετανία, προκαλώντας έναν πόλεμο, του οποίου την πρόοδο ή την αιτία δεν καταλαβαίνει κανείς. Αβεβαιότητα κυριαρχεί και όλοι κάνουν ό,τι μπορούν για να διατηρήσουν την ψυχραιμία τους για να επιβιώσουν.

Κεντρικοί ήρωες είναι ο πλανόδιος πωλητής Φίλιπ Τένεντ και η ηλικιωμένη θεία του Μάρνι. Εκείνος πουλάει τα ευρήματά του σε μια υποτιθέμενη μαύρη αγορά, παρότι παραμένει ασαφές αν και κατά πόσο η οικονομία εξακολουθεί να λειτουργεί.

Η Μάρνι ζωγραφίζει και υπερασπίζεται την πολυκατοικία της από θηρευτές και βανδάλους. Η αστυνομία δεν αναφέρεται ποτέ. Η τάξη διατηρείται μέσω μιας υποτυπώδους κοινοτικής συνοχής και της επιβίωσης των σκληροτέρων. Η Μάρνι, της οποίας η τρυφερότητα για τον Φίλιπ μάς κερδίζει, μας σοκάρει ταυτόχρονα με πράξεις φοβερής αναλγησίας.

Θυμίζει Μπέκετ

Και ο Χάρισον συνυφαίνει, όπως πάντα, ακριβείς περιγραφές με ανησυχητικά κενά: «Ουρές από ανακαινισμένα εξοχικά σπίτια, ακόμα μισοκατοικημένα από ανθρώπους της πόλης που προσπαθούσαν να ζήσουν τη ζωή του Σαββατοκύριακου. Εξοχικά σπίτια εύκολα προσβάσιμα, πουλιά συνωστίζονταν στους πυκνούς θάμνους των κήπων».

Περιστασιακά υπάρχει κάποια αναφορά στη «μέση περίοδο της Θάτσερ» ή στις «γρίπες και το Covid της παιδικής του ηλικίας».

Η ιστορία ξεκινά με μια πρόζα που θυμίζει Μπέκετ, στο «Περιμένοντας τον Γκοντό», με τον Φίλιπ να φέρνει από την παλίρροια ένα «βιολογικό gadget» σε σχήμα μωρού που πέταξαν στη θάλασσα οι iGhetti. Ενα «τεχνούργημα» που θεωρούν άψυχο αντικείμενο μα παρουσιάζει ανησυχητικά σημάδια ανθρωπιάς.

Τι θα το κάνει; Ο Φίλιπ θέλει να το πουλήσει. Εκείνο, κρυμμένο στο όχημά του, τον κοιτάζει με ένα ημισχηματισμένο πρόσωπο, καταβάλλοντας απέλπιδες προσπάθειες να μιλήσει. Στο τέλος του βιβλίου, θα οδηγεί αυτοκίνητο και θα είναι αχώριστος με τη Μάρνι. Στο μεταξύ, μαθαίνουμε ότι υπάρχουν περισσότερα αντικείμενα τριγύρω από ό,τι νομίζαμε.

Στην πλοκή δεν γίνεται η παραμικρή αναφορά στην τεχνητή νοημοσύνη – ο παγκόσμιος ιστός έχει αποσυντεθεί –, τα απόκοσμα όμως, μη ανθρώπινα όντα εισχωρούν με θράσος στη γειτονιά. «Εμαθε να διαβάζει σε μία μέρα», παρατηρεί η Μάρνι για τον σύντροφό της, «και συχνά εξασκούνταν παραθέτοντας αποσπάσματα από αγγελίες δωρεάν εντύπων. Ο ουρανός είναι το όριο… για το Rhino Roofing!».

Οι ψευδαισθήσεις τεχνητής νοημοσύνης των ψηφιακών μας συσκευών ενσωματώνονται έτσι με τρόπο ενοχλητικό, ξεκαρδιστικό και συγκινητικό. «Από πού προέρχομαι;», ρωτάει το τεχνούργημα τη Μάρνι. «Ξέρεις;». Και η Μάρνι, εξουθενωμένη από την απώλεια και την επερχόμενη άνοια, μπορεί μόνο να απαντήσει: «Τι είσαι πραγματικά; Και τι πιστεύεις για εμάς;».

Οσο για τον Φίλιπ, ονειρεύεται να διασχίσει τη Μάγχη με πλοίο προς μια καλύτερη ζωή στην ηπειρωτική Ευρώπη, αναλογιζόμενος με πικρία ότι κανείς δεν ξέρει πώς να αξιοποιήσει σωστά τις ευκαιρίες του νέου κόσμου, «απλώς και μόνο για να ζήσει μια χειρότερη ζωή από αυτή που είχαμε ήδη».

M. John Harrison

The End of Everything

Εκδ. Serpent’s Tail, 2026, σελ. 208

Τιμή 15,30 ευρώ