Επίδαυρος: Το χαμένο τέμενος του Ασκληπιού

Μόλις 20 μ. από το Μικρό Θέατρο της Επιδαύρου, μια ολόκληρη αρχαία πόλη αρχίζει να αποκαλύπτει τα μυστικά της. Είναι η Επίδαυρος που έζησε στη σκιά του περίφημου Ασκληπιείου και του θεάτρου του Πολυκλείτου, το οποίο υποδέχεται κάθε χρόνο χιλιάδες επισκέπτες, αλλά η δική της ιστορία παραμένει σε μεγάλο βαθμό άγνωστη.

Τα τελευταία χρόνια, η συστηματική αρχαιολογική έρευνα φέρνει σταδιακά στο φως τα μνημεία και τη λατρευτική ζωή του αστικού της κέντρου, αποκαλύπτοντας μια πόλη με δικό της ιερό του Ασκληπιού, μνημειακές κρήνες, στοές και χώρους λατρείας που συμπληρώνουν την εικόνα της Επιδαύρου ως ενός από τα σημαντικότερα θεραπευτικά κέντρα της αρχαιότητας, όπως παρουσίασε χθες σε ειδική τελετή προς τιμήν των δωρητών της ανασκαφής, στο Πανεπιστήμιο Αθηνών, ο ομότιμος καθηγητής Κλασικής Αρχαιολογίας στο Πανεπιστήμιο Αθηνών και συνδιευθυντής της ανασκαφής, Βασίλης Λαμπρινουδάκης.

Σημαντικό σταθμό σε αυτή την προσπάθεια αποτελεί ο εντοπισμός του τεμένους του Ασκληπιού που περιγράφει ο Παυσανίας, αλλά η θέση του οποίου παρέμενε άγνωστη. Kοντά στο Μικρό Θέατρο, στο κέντρο της αρχαίας πόλης, και η ανασκαφική έρευνα αποκάλυψε έναν οργανωμένο λατρευτικό χώρο με υπαίθριο περίβολο, μνημειακή κρήνη και μεγάλη δεξαμενή, δυτική στοά και νυμφαίο. Η ταύτισή του με το τέμενος που αναφέρει ο περιηγητής ενισχύεται από τα ευρήματα, ανάμεσά τους όστρακο με χαραγμένο το όνομα του Ασκληπιού.

Ανάμεσα στα ευρήματα ξεχωρίζουν μικροί πήλινοι δίσκοι με ανάγλυφες γυναικείες προτομές και θραύσματα μεγάλων ειδωλίων με ανάλογη θεματολογία. Οι ερευνητές τα συνδέουν με μια γυναικεία θεότητα της μητρότητας και της αναγέννησης της φύσης, η οποία ενδέχεται να ταυτιζόταν στην τοπική λατρευτική παράδοση με την Ηπιόνη, τη σύζυγο του Ασκληπιού.

Η ερμηνεία αυτή προσθέτει μια ενδιαφέρουσα διάσταση στην εικόνα της θεραπευτικής λατρείας στην Επίδαυρο, καθώς αναδεικνύει τη σύνδεσή της όχι μόνο με τον θεό της ιατρικής, αλλά και με τις αναγεννητικές δυνάμεις της φύσης.

Στο ίδιο πλαίσιο επανέρχεται το ερώτημα της ταυτότητας ενός μαρμάρινου γυναικείου αγάλματος, που είχε βρεθεί το 2021 στην αρχαία πόλη. Η μορφή, από παριανό μάρμαρο, φορά χιτώνα και ιμάτιο. Το ενδεχόμενο να πρόκειται για το άγαλμα της  Ηπιόνης που περιγράφει ο Παυσανίας στο τέμενος του θεού της Ιατρικής παραμένει ανοιχτό, χωρίς ωστόσο να έχει επιβεβαιωθεί.

Η εικόνα της αρχαίας πόλης συνδέεται αναπόφευκτα με το μεγάλο Ασκληπιείο, έξω από τον αστικό πυρήνα, όπου η έρευνα έχει επίσης αναδείξει σημαντικά στοιχεία για τις απαρχές και την εξέλιξη της λατρείας. Κάτω από τη Θόλο έχει αποκαλυφθεί ένα αρχαϊκό οικοδόμημα, που χρονολογείται στα τέλη του 7ου αιώνα π.Χ. και προηγείται κατά περίπου έξι δεκαετίες της χρονολόγησης που θεωρούνταν έως σήμερα η αφετηρία της λατρείας του Ασκληπιού.

Το κτίριο διέθετε περίστυλο ισόγειο και υπόγειο χώρο λαξευμένο στον φυσικό βράχο. Οι τοίχοι του ήταν καλυμμένοι με παχύ κονίαμα βαθύ κόκκινου χρώματος, ενώ στο δάπεδο σώζεται ψηφιδωτό από βότσαλα, ένα από τα καλύτερα διατηρημένα πρώιμα δείγματα του είδους στον ελληνικό χώρο. Η αρχιτεκτονική του διάταξη, ο δυτικός προσανατολισμός και η κάθοδος στον υπόγειο χώρο ενισχύουν την ερμηνεία ότι πρόκειται για λατρευτικό οικοδόμημα που συνδεόταν με τη χθόνια υπόσταση του Ασκληπιού, πριν από την ανέγερση της μεταγενέστερης Θόλου.

Το Κτίριο Κ

Η έρευνα στο ιερό συμπληρώνεται από τα ευρήματα στο λεγόμενο Κτίριο Κ, όπου έχει αποκαλυφθεί ένα εκτεταμένο συγκρότημα με διαδοχικές οικοδομικές φάσεις από τους ελληνιστικούς έως τους ύστερους ρωμαϊκούς χρόνους.

Ιδιαίτερο ενδιαφέρον παρουσιάζει ένας υπόγειος χώρος, γνωστός στους ανασκαφείς ως «Κρύπτη».

Η τριμερής διάταξή του, τα αρχιτεκτονικά μέλη σε δεύτερη χρήση, τα ανοίγματα που επέτρεπαν στο μεσημεριανό φως να εισέρχεται στο εσωτερικό και τα κατώτερα τμήματα τεσσάρων αμφορέων που βρέθηκαν τοποθετημένα στο φυσικό έδαφος έχουν οδηγήσει στην υπόθεση ότι ο χώρος ενδέχεται να συνδεόταν με μυστηριακές μορφές λατρείας κατά τους ύστερους αυτοκρατορικούς χρόνους.

Η χρήση του, πάντως, δεν έχει αποσαφηνιστεί οριστικά. Τα ευρήματα αυτά εντάσσονται στο ερευνητικό πρόγραμμα του Πανεπιστημίου Αθηνών, που από το 2015 μελετά συστηματικά το Ασκληπιείο και από το 2026 επεκτείνει τις εργασίες του στην αρχαία πόλη.

Την επιστημονική ευθύνη έχουν ο Βασίλης Λαμπρινουδάκης, ο αναπληρωτής καθηγητής του Πανεπιστημίου Αθηνών Στέλιος Κατάκης και η Εφορεία Αρχαιοτήτων Αργολίδας, διά του προϊσταμένου της, Γρηγόρη Γρηγορακάκη.