Η καρδιά της καραγκούνικης παράδοσης χτυπά στα Τρίκαλα

Τρεις ημέρες αφιερωμένες στην ιστορία, τη γλώσσα, τις παραδόσεις και την πολιτιστική ταυτότητα των Καραγκούνηδων περιλαμβάνει το 2ο Συνέδριο Καραγκούνηδων Ν. Τρικάλων, που θα πραγματοποιηθεί από την Παρασκευή 13 έως την Κυριακή 15 Νοεμβρίου 2026.

Το συνέδριο διοργανώνει η Ένωση Καραγκούνηδων Ν. Τρικάλων, με κεντρικό θέμα «Η δράση των Καραγκούνηδων στον χώρο και στον χρόνο», ενώ ιδιαίτερη θέση στο πρόγραμμα κατέχει το αφιέρωμα στον «Θεσσαλικό Κύκλο», με αφορμή τη συμπλήρωση 100 χρόνων από τη γέννηση του Τρικαλινού στιχουργού Κώστα Βίρβου.

Οι εργασίες θα φιλοξενηθούν στο Πνευματικό Κέντρο του Δήμου Τρικκαίων και στο Μουσείο Τσιτσάνη, με συμμετοχή πανεπιστημιακών, ιστορικών, λαογράφων, ερευνητών, εκπαιδευτικών και εκπροσώπων πολιτιστικών συλλόγων.

Παρασκευή 13 Νοεμβρίου – Αφιέρωμα στον Κώστα Βίρβο

Η έναρξη θα πραγματοποιηθεί στο Πνευματικό Κέντρο, στην αίθουσα «Δημήτρης Καβράκος», με προσέλευση στις 18:30.

Στις 19:00 θα παρουσιαστεί ο παραδοσιακός χορός «Καραγκούνα», με αντιπροσωπείες χορευτών από συλλόγους που συμμετέχουν στην Ένωση.

Συγκεκριμένα, συμμετέχουν οι Πολιτιστικοί Σύλλογοι Αγίας Κυριακής, Αμπελακίων, Κλοκοτού «Ο Φάρκας – Η Αγία Σοφία», Κόκκινου Πύργου, Κρήνης, Λογγακίου, Παλαιοπύργου, Φαλώρειας και Φωτάδας «Τα Μαυρονέρια», ο Πολιτιστικός – Λαογραφικός Σύλλογος Τρικάλων «Οι Θεριστάδες», ο Σύλλογος Γυναικών Οιχαλίας και ο Χορευτικός Όμιλος Τρικάλων.

Τους χορευτές θα συνοδεύσουν οι μουσικοί Γιώργος Κολτσίδας στο κλαρίνο, Βασίλης Μητσιάκης στο λαούτο και Βασίλης Γαλάνης στο ντέφι.

Στις 19:10 θα ακολουθήσουν οι επίσημοι χαιρετισμοί και στη συνέχεια:

• 19:30: Ο ιστορικός Αγαθοκλής Αζέλης θα αναπτύξει το αγροτικό ζήτημα στη Θεσσαλία την περίοδο 1881–1974, από τα οθωμανικά τσιφλίκια στην ελεύθερη γαιοκτησία.
• 19:50: Η Μαρία Βίρβου, καθηγήτρια του Πανεπιστημίου Πειραιώς, κόρη και βιογράφος του Κώστα Βίρβου, θα μιλήσει για τον «Θεσσαλικό Κύκλο» και τη σύνδεσή του με τη ζωή του δημιουργού.
• 20:10: Η Θεατρική Ομάδα του 3ου Δημοτικού Σχολείου Τρικάλων «Κώστας Βίρβος» θα παρουσιάσει την «Παράσταση του Αρκουδιάρη», θεατρική διασκευή αποσπάσματος από το μυθιστόρημα της Μαρούλας Κλιάφα «Ένα δέντρο στην αυλή μας», σε επιμέλεια της θεατρολόγου Εύης Κουκουράβα.
• 20:30: Θα παρουσιαστούν τραγούδια του «Θεσσαλικού Κύκλου» των Βίρβου – Μαρκόπουλου.

Στη μουσική παρουσίαση συμμετέχουν ο Ανδρέας Τσέγας στο πιάνο και την καλλιτεχνική επιμέλεια, ο Νίκος Κεραμιώτης στο τραγούδι, η Δήμητρα Καλλιάρα στο τραγούδι και το κανονάκι, ο Νίκος Παπαϊωάννου στην κιθάρα και ο Ευθύμης Γρηγορίου στο μπουζούκι.

Η πρώτη ημέρα θα ολοκληρωθεί με απονομή αναμνηστικών στις 21:15.

Σάββατο 14 Νοεμβρίου – Ιστορία, διάλεκτος και παραδόσεις

Οι εργασίες μεταφέρονται στην αίθουσα του Μουσείου Τσιτσάνη, με δύο πρωινές και δύο απογευματινές συνεδρίες.

Το πρωινό πρόγραμμα αρχίζει στις 09:00 με εγγραφές και παραλαβή φακέλων.

Στην πρώτη συνεδρία, με προεδρείο τον καθηγητή Γεώργιο Τσιχριντζή και τη γραμματέα της Ένωσης Βαΐα Πάλλα, θα παρουσιαστούν οι ακόλουθες εισηγήσεις:

• 09:30: Ευάγγελος Καραμανές – Ζητήματα πολιτισμικού τοπίου της θεσσαλικής πεδιάδας και φυσικές καταστροφές.
• 09:45: Απόστολος Μαγουλιώτης, Φωτεινή Λέκκα και Βάιος Καμινιώτης – Ο Χρήστος Χρηστοβασίλης και οι θεσσαλικές αναμνήσεις του από τους Καραγκούνηδες του 19ου αιώνα.
• 10:00: Αντώνιος Παπαμιχαήλ – Διαχρονική εξέλιξη του χορού «Καραγκούνα».
• 10:15: Αθανάσιος Μπρέντας – Οικογενειακά επώνυμα από την Περιστέρα, τη Σαρακίνα, τη Θεόπετρα και την Αύρα, μέσα από εκλογικά έγγραφα του 1883.

Η δεύτερη πρωινή συνεδρία, με προεδρείο τον καθηγητή Θεόδωρο Θάνο και την Κατερίνα Κουβάτη, αρχίζει στις 11:30.

Ο Συμεών Τσολακίδης θα αναφερθεί στη διαχρονική σύσταση και προέλευση του καραγκούνικου λεξιλογίου, ενώ ο ιστορικός ερευνητής και εκδότης Κώστας Σπανός θα παρουσιάσει εγκαταλειμμένους οικισμούς της περιοχής των Τρικάλων, μέσα από πηγές της Μονής Δουσίκου του 16ου και 17ου αιώνα.

Θα ακολουθήσουν η εισήγηση της φιλολόγου και συγγραφέα Ευαγγελίας Γραμμένου για τα καραγκούνικα παραμύθια και τη διαβαλκανική πολιτισμική μνήμη, καθώς και η παρουσίαση του ερευνητή Κώστα Πουλιανίτη για την πορεία των Καραγκούνηδων από την απαξίωση στην καταξίωση και την αυτοεκτίμηση.

Το μεσημεριανό πρόγραμμα περιλαμβάνει ερμηνεία καραγκούνικων τραγουδιών από ομάδα γυναικών του Συλλόγου «Οι Θεριστάδες», παραδοσιακούς χορούς από τον Χορευτικό Όμιλο Τρικάλων και, στις 13:30, ελαφρύ γεύμα με καραγκούνικες πίτες που θα προσφέρουν γυναίκες των συλλόγων της Ένωσης.

Οι απογευματινές συνεδρίες

Το απογευματινό πρόγραμμα αρχίζει στις 17:30 με προσέλευση και καφέ.

Στην πρώτη συνεδρία, με προεδρείο τον λαογράφο και πρώην δήμαρχο Καλλιδένδρου Δημήτρη Τσιγάρα και τον Κωνσταντίνο Μανασή, θα παρουσιαστούν:

• 18:00: Σωτήριος Οικονόμου – Χαρακτηριστικά στοιχεία της θεσσαλικής – καραγκούνικης διαλέκτου.
• 18:15: Δημήτρης Κ. Αγγελής – Η μετοικεσία Καραγκούνηδων από την Καρδίτσα και τα Τρίκαλα προς τα Άγραφα, τον Κόζιακα, τον Ασπροπόταμο και τα Χάσια, καθώς και η ιστορική σχέση με τον αρματολό Χορμόπουλο και τη σημαία των Αγράφων.
• 18:30: Ελένη Ασημακοπούλου – Αρχαιολογικά ευρήματα στη γη των Καραγκούνηδων.

Η δεύτερη απογευματινή συνεδρία, με προεδρείο τον Δημήτριο Παν. Παπαβασιλείου και τον ταμία της Ένωσης Στέργιο Κυριάκο, θα περιλαμβάνει:

• 19:30: Δημήτριος Πλιάκας και Απόστολος Μαγουλιώτης – Η περίπτωση της Παρασκευής Τσιαφίτσια, γνωστής ως Μπαμπάναινας, από το Αγναντερό.
• 19:45: Μαριάννα Αποστόλου και Σωτήριος Γουσόπουλος – Τα Λαζαρίτικα Κάλαντα στην Κρηνίτσα Τρικάλων, η τελετουργία, ο συμβολισμός και η κοινοτική συνοχή.
• 20:00: Χρήστος Κόρδας – Η πολιτισμική και ιστορική φυσιογνωμία της Θεόπετρας ως καραγκούνικου χωριού.

Οι εργασίες της ημέρας θα ολοκληρωθούν με συζήτηση.

Κυριακή 15 Νοεμβρίου – Η καθημερινή ζωή και η ιστορική μνήμη

Η τελευταία ημέρα του συνεδρίου θα διεξαχθεί επίσης στο Μουσείο Τσιτσάνη, με έναρξη των εργασιών στις 09:15.

Στην πρώτη συνεδρία, με προεδρείο τον πρόεδρο της Οργανωτικής Επιτροπής Χρήστο Μπουλούμπαση και τη Ρίτσα Καρατζά, θα πραγματοποιηθούν οι εισηγήσεις:

• 09:15: Σωτηρία (Ρούλα) Σακελλαρίου – Παπαϊωάννου – Ο κύκλος της ζωής, από τη γέννηση έως τον θάνατο.
• 09:30: Ευθύμιος Αθ. Κουφογιάννης – Το αγροτικό ζήτημα της Θεσσαλίας, οι αγώνες των Καραγκούνηδων και ο ρόλος των Μεγάλων Καλυβίων.
• 09:45: Σοφία Τζέλλα – Η παρουσία Ελληνίδων και Οθωμανών γυναικών στις αγοραπωλησίες γης στη δυτική Θεσσαλία την περίοδο 1882–1915.
• 10:00: Δημήτριος Παν. Παπαβασιλείου – Ειδήσεις από τις εφημερίδες της περιόδου 1881–1900 για την καθημερινή ζωή των κατοίκων της υπαίθρου στα Τρίκαλα.

Στη δεύτερη συνεδρία, με προεδρείο τον Αντώνη Παπαμιχαήλ και την αντιπρόεδρο της Ένωσης Ευαγγελία Ζήση, θα αναπτυχθούν θέματα που αφορούν τη θέση της γυναίκας στην αγροτική κοινωνία, τις λαϊκές δοξασίες και την τοπική ιστορία.

Ειδικότερα:

• 11:15: Δημήτρης Τσιγάρας – Η θεσμική ένταξη των γυναικών στον πολιτικό βίο, μέσα από εκλογικούς καταλόγους της Κοινότητας Βαλτινού.
• 11:30: Αποστολία Κυργιάκη – Το «μάτι» του νομού Καρδίτσας και το «φυλαχτό» του κάμπου.
• 11:45: Δημήτριος Δήμου – Ο κοινοτικός νερόμυλος της Κρήνης Τρικάλων, η ιστορική του διαδρομή και η μνήμη του νερού στην ύπαιθρο της Φαρκαδόνας.
• 12:00: Χαράλαμπος Τσιχτής και Σοφία Τζέλλα – Φυτικά σταυροειδή χειροτεχνήματα στον παραδοσιακό πολιτισμό των Καραγκούνηδων.

Στις 12:45 θα παρουσιαστούν παραδοσιακοί χοροί από τον Πολιτιστικό Σύλλογο Φωτάδας «Τα Μαυρονέρια» και τον Πολιτιστικό Σύλλογο Κλοκοτού «Ο Φάρκας – Η Αγία Σοφία».

Η λήξη του συνεδρίου και η απονομή βεβαιώσεων προγραμματίζονται από τις 13:00 έως τις 13:30.

Μια τριήμερη αναδρομή στην ιστορία των Καραγκούνηδων

Το συνέδριο συνδυάζει ιστορικές και λαογραφικές έρευνες με τη ζωντανή παρουσίαση στοιχείων της καραγκούνικης παράδοσης.

Από τα αγροτικά ζητήματα της Θεσσαλίας και τα παλαιά εκλογικά αρχεία μέχρι τη διάλεκτο, τα τραγούδια, τους χορούς και τις τοπικές συνήθειες, το πρόγραμμα αναδεικνύει διαφορετικές πλευρές της ζωής των Καραγκούνηδων και της ιστορικής τους διαδρομής.

Η διοργάνωση πραγματοποιείται με τη συνδιοργάνωση της Περιφέρειας Θεσσαλίας – Περιφερειακής Ενότητας Τρικάλων και την υποστήριξη του Δήμου Τρικκαίων και του Μουσείου Τσιτσάνη.