Λεονάρδο Παδούρα στα «ΝΕΑ»:«Χρειάζομαι την Αβάνα για να γράψω»

^«Ζω στην Αβάνα, γιατί χρειάζομαι την Αβάνα για να γράψω. Δημοσιογράφος και μετά συγγραφέας, τροφοδοτούμαι από την πραγματικότητά της», λέει ο Λεονάρδο Παδούρα, ο πιο πολυδιαβασμένος κουβανός συγγραφέας της εποχής μας. Δεν αναφέρεται μόνον στους ανθρώπους της πόλης, αλλά και στα φαντάσματά της όπως σημειώνει στο πρόσφατο βιβλίο του, «Αβάνα» (εκδ. Καστανιώτη, μτφρ. Κώστας Αθανασίου). Γεννημένος στην Αβάνα το 1955, ο Παδούρα έχει περάσει το μεγαλύτερο μέρος της ζωής του σε μια χώρα που τον έμαθε να «προσέχει τα λόγια» του· αλλά ποτέ δεν άφησε ή θα αφήσει την πόλη του – πιο σωστά τη γειτονιά του, τη Μαντίγια, όπου έζησαν και ζουν οι Παδούρα επί δεκαετίες.

Μολονότι έχει στο ενεργητικό του πολυάριθμα και σημαντικά βραβεία – ανάμεσά τους η κορυφαία διάκριση «Βραβείο Πριγκίπισσα των Αστουριών» (2015) στην Ισπανία για το σύνολο του λογοτεχνικού του έργου και το Εθνικό Βραβείο Λογοτεχνίας της Κούβας (2012) – αυτές τις μέρες η προσοχή του ισπανόφωνου λογοτεχνικού κόσμου είναι στραμμένη πάνω του. Στις 30 Σεπτεμβρίου, στο Εθνικό Μουσείο Τέχνης της Καταλωνίας στη Βαρκελώνη, ο δημιουργός του εμβληματικού μυθιστορήματος «Ο άνθρωπος που αγαπούσε τα σκυλιά» έγινε ο πρώτος κουβανός συγγραφέας στην Ιστορία που παρέλαβε το βραβείο Liber του «πιο διακεκριμένου ισπανοαμερικανού συγγραφέα».

Μιλήσαμε μαζί του ανταλλάσσοντας μέιλ και μηνύματα με την ευκαιρία της βράβευσης μέσα στο πλαίσιο της δεινής κοινωνικο-οικονομικής κατάστασης της πατρίδας του.

Το Βραβείο Liber 2026 τιμά την ικανότητά σας να εξερευνάτε την αλήθεια, την ενοχή και τον τρόπο που η Ιστορία διαμορφώνει τις ζωές των ανθρώπων. Τι σημαίνει για εσάς αυτή η διάκριση;

Το Βραβείο Liber είναι μια σπουδαία αναγνώριση για το έργο ενός συγγραφέα. Εσύ, ο τιμώμενος, δεν το αναζητάς, αυτό έρχεται και σε βρίσκει, και γι’ αυτό η ικανοποίηση είναι ακόμα μεγαλύτερη. Επιπλέον, πρόκειται για μια επιβράβευση που απονέμεται από έναν φορέα ο οποίος δουλεύει άμεσα με τη λογοτεχνική δημιουργία, που ξέρει τι αποφασίζει.

Ως εκ τούτου, αισθάνομαι διπλά ικανοποιημένος και περήφανος. Το θεωρώ, όχι μόνο μια επιβράβευση του δικού μου έργου, αλλά και μια αναγνώριση για την κουβανική λογοτεχνία, της οποίας είμαι κομμάτι, παρά το ότι ακριβώς στην Κούβα, στη χώρα μου, οι αναγνώστες ίσως δυσκολεύονται περισσότερο να έχουν πρόσβαση στο έργο μου. Στην Κούβα δεν έχει κυκλοφορήσει η είδηση ότι για πρώτη φορά ένας κουβανός συγγραφέας τιμήθηκε με αυτό το βραβείο.

Επιλέγετε ωστόσο να παραμείνετε στην Αβάνα. Πώς αλλάζει η οικονομική και ενεργειακή κρίση την πραγματικότητα που περιγράφετε;

Η λογοτεχνία, και ειδικά το μυθιστόρημα, προσπαθεί να αντικατοπτρίσει την πραγματικότητα. Παρ’ όλο που αυτή η αρχή έχει εξελιχθεί μέσα στον χρόνο – από το μυθιστόρημα ως καθρέφτη του Σταντάλ, μέχρι το μυθιστόρημα που δεν σέβεται καμία αληθοφάνεια, όπως του Κάφκα – , υπάρχει πάντα κάποια σχέση με το γενικότερο πλαίσιο.

Εχει κανείς την αίσθηση πως η πόλη του ή η γειτονιά του δεν αλλάζει, επειδή δεν αλλάζει το πολιτικό και οικονομικό σύστημα της χώρας του.

Ομως η αλήθεια είναι ότι η κοινωνία της Κούβας άλλαξε δραματικά, ιδίως κατά τις τελευταίες τρεις δεκαετίες. Υπάρχει η φυσική φθορά στην πόλη, αλλά και η φθορά των ανθρώπων, που μεγαλώνει λόγω της έλλειψης προσδοκιών για το μέλλον.

Στην περίπτωσή μου, αυτή η σχέση είναι πολύ άμεση: πιστεύω πως η λογοτεχνία μου έχει πολλά στοιχεία ενός πιθανού χρονικού της σύγχρονης κουβανικής πραγματικότητας, ιδωμένης από την οπτική γωνία της γενιάς μου. Ζω την πραγματικότητά μου, αφού συνεχίζω να δουλεύω εδώ, κι έτσι αποθηκεύω εμπειρίες, βιώματα, σκέψεις. Σε προσωπικό επίπεδο, κι εγώ αλλάζω, σιγά-σιγά μπαίνω στην τέταρτη ηλικία και κοιτάζω τη ζωή από διαφορετική οπτική γωνία. Το πιο πρόσφατο μυθιστόρημά μου που έχει εκδοθεί διαδραματίζεται το 2023, πολύ κοντά σε αυτό το κρίσιμο παρόν, ενώ αυτό που γράφω τώρα διαδραματίζεται πλέον το 2025, πολύ πιο κοντά στη σημερινή στιγμή.  Και στα δύο αυτά μυθιστορήματα βρίσκονται πολλές από τις συνθήκες μιας πραγματικότητας που ένας από τους χαρακτήρες θα αποκαλέσει «δυστοπική», επειδή είναι δυστοπική.

Αν ο διάσημος ήρωάς σας, Μάριο Κόντε, περπατούσε σήμερα στους δρόμους της Αβάνας, ανάμεσα σε διακοπές ρεύματος και την αυξανόμενη κοινωνική ένταση, τι θα τον ξάφνιαζε και τι θα του φαινόταν γνώριμο;

Στο μυθιστόρημα που γράφω τώρα, ο Κόντε ζει και μιλάει για όλα αυτά· είναι αυτόπτης μάρτυρας των ελλείψεων και παρατηρητής των ανθρώπινων συμπεριφορών που αυτή προκαλεί.

Ο Κόντε βλέπει όλα αυτά με μεγαλύτερο σκεπτικισμό, απαισιοδοξία και νοσταλγία, διαπιστώνοντας πώς τα πάντα σιγά-σιγά διαλύονται, συμπεριλαμβανομένων των ανθρώπων: τους βλέπει κάθε φορά και πιο βρώμικους, πιο ξοδεμένους, κάποιοι ψάχνουν ακόμα και στα σκουπίδια για φαγητό. Προσπαθεί πάντα να είναι ο χρονικογράφος του καιρού του, και γι’ αυτό προχωράει στον ιστορικό χρόνο, από εκείνα τα πρώτα μυθιστορήματα που διαδραματίζονταν το 1998 μέχρι το παρόν που εξελίσσεται σχεδόν τούτη τη στιγμή.

Εχει φτάσει η κουβανική κοινωνία σε ένα νέο σημείο καμπής με τις πρόσφατες διαμαρτυρίες ή πρόκειται απλώς για ένα ακόμα κεφάλαιο σε μια μακρά ιστορία ανθεκτικότητας;

Εγώ είμαι ένας παρατηρητής, όχι αναλυτής αυτής της κοινωνίας, και δεν μπορώ να διακινδυνεύσω μια πρόγνωση. Ξέρω ότι οι άνθρωποι είναι εξαντλημένοι, απογοητευμένοι, και μάλιστα τόσο πολύ που σχεδόν δεν βγαίνουν πια να διαμαρτυρηθούν, παρόλο που η κατάσταση γίνεται όλο και πιο περίπλοκη.

Οι Κουβανοί μοιάζουν σήμερα σαν το περιεχόμενο ενός σάντουιτς: τους πιέζουν και από τις δύο πλευρές, από τη μια πλευρά η πολιτική της κυβέρνησης των Ηνωμένων Πολιτειών που γίνεται όλο και πιο επιθετική, και από την άλλη το κουβανικό σύστημα που είναι διατεθειμένο να αλλάξει μερικά πράγματα για να μην αλλάξουν όλα. Και στο μεταξύ ο ιστορικός χρόνος κυλάει· είναι ο χρόνος της ζωής των ανθρώπων που περνάει μέσα σε όλες αυτές τις ελλείψεις και που φεύγει για να μην ξαναγυρίσει. Ο τρόπος ζωής των Κουβανών τώρα είναι η επιβίωση, με λίγη ή με καθόλου κοινωνική ζωή, καθώς προσπαθούν κάθε μέρα να φτάσουν στην επόμενη μέρα.

Ποια συγκεκριμένη ανθρώπινη ιστορία από τη σημερινή Αβάνα επείγεστε περισσότερο να διασώσετε από τη λήθη;

Γράφω διαρκώς και αποθηκεύω στη μνήμη μου τις στιγμές που ζω. Ολο αυτό είναι δυνάμει λογοτεχνικό υλικό και κάποια στιγμή θα εκφραστεί ή δεν θα εκφραστεί με συγκεκριμένο τρόπο. Αυτό που μπορώ να εγγυηθώ είναι ότι ο αγώνας μου για να μη χαθεί η μνήμη, δεν θα πάψει να γίνεται πράξη. Λέω πάντα ότι η μνήμη μπορεί να χειραγωγηθεί από τις διάφορες εξουσίες, αλλά ο συγγραφέας έχει μια ηθική ευθύνη όσον αφορά αυτή τη μνήμη. Η διατήρησή της συλλογικής μνήμης μπορεί να αποτελεί μια άσκηση των πολιτών, πολύ σημαντική, για το μέλλον αλλά και για το παρελθόν μιας κοινότητας.