Ποιος θα διώξει το φάντασμα της Ακροδεξιάς;

Η νοσταλγία για μια κοινωνία και ένα έθνος που χάθηκαν στον χρόνο, ακόμα και αν υπάρχουν μόνο ως εξιδανικευμένη ανάμνηση ή ως προϊόν της φαντασίας: αυτό βλέπει ο Στίβεν Ερλανγκερ, δημοσιογράφος των «New York Times», ως το καύσιμο που τροφοδοτεί την ευρωπαϊκή Ακροδεξιά. Καθένα από τα λαϊκιστικά κινήματα που την αποτελούν, βέβαια, έχει τις δικές του ιδιαιτερότητες, όλα όμως ακολουθούν παρόμοια μοτίβα.

Η έμφαση στην εθνική ταυτότητα και στις πραγματικές ή φανταστικές απειλές που αντιμετωπίζει έχει ισχυρή απήχηση σε ψηφοφόρους οι οποίοι αισθάνονται χαμένοι ή/και αδικημένοι σε έναν κόσμο κατακερματισμού και αυξανόμενων ανισοτήτων. Το βέβαιο είναι πως η Ακροδεξιά, περιορισμένη για χρόνια στο περιθώριο μετά τον Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο, έχει επιστρέψει και αποτελεί πλέον υπολογίσιμη εκλογική δύναμη στο ευρωπαϊκό σκηνικό. Μπορεί άραγε να ανακοπεί αυτό το κύμα; Και πώς;

Αν αθροιστούν τα ποσοστά των κομμάτων της στις τελευταίες κοινοβουλευτικές εκλογές, η Ακροδεξιά αποτελεί σήμερα την πρώτη εκλογική δύναμη σε τέσσερα ευρωπαϊκά κράτη, την Ιταλία (αθροιστικά συγκέντρωσε 34,9%), τη Γαλλία (34,5%), τη Ρουμανία (31,8%) και την Ελβετία (30,2%). Ξεπερνά το 20% σε επτά ακόμα χώρες. Στη Γερμανία, οι πρόσφατες επιτυχίες της AfD σε τοπικό επίπεδο ενισχύουν τις ελπίδες της να κατακτήσει την πρωτιά στις επόμενες εθνικές εκλογές, το 2029. Το ίδιο ισχύει και στη Βρετανία, όπου το Reform UK δίνει σήμερα δημοσκοπική μάχη με τους Εργατικούς, παρά τα πολλαπλά σκάνδαλα. Οσο για τη Γαλλία, ο Ευρωπαϊκός Εφιάλτης έχει ξεκάθαρη μορφή: μια νίκη της Μαρίν Λε Πεν στις προεδρικές εκλογές της άνοιξης. Αλλά η Ακροδεξιά δεν είναι αήττητη.

Στις εκλογές της 13ης Σεπτεμβρίου, οι Σουηδοί Δημοκράτες υποχώρησαν για πρώτη φορά εδώ και 25 χρόνια, δεν κατάφεραν λοιπόν να αναλάβουν την εξουσία σε συνεργασία με τη Δεξιά. Τον Απρίλιο, το Fidesz του Ορμπαν αναγκάστηκε να εγκαταλείψει την εξουσία έπειτα από 16 χρόνια κυριαρχίας, αναγνωρίζοντας την ήττα του από τον συντηρητικό Πέτερ Μάγιαρ. Το 2025, το Κόμμα Ελευθερίας του Βίλντερς είχε επίσης υποστεί μια απροσδόκητη ήττα από τις κεντρώες δυνάμεις στην Ολλανδία. Οπως λέει ωστόσο στη «Monde» ο ολλανδός πολιτικός επιστήμονας Κας Μούντε, «η Ακροδεξιά έχει πλέον εδραιωθεί, επειδή το ίδιο ισχύει και για τους παράγοντες που εξηγούν την επιτυχία της. Οσο η μετανάστευση θεωρείται απειλή, η Ακροδεξιά θα επιστρέφει πάντα».

Ο επονομαζόμενος «υγειονομικός κλοιός» (η συσπείρωση των υπόλοιπων κομμάτων απέναντί της) τείνει να αποδειχθεί ανεπαρκής. Και δεν ευθύνονται μόνο οι ρωγμές που του προκαλούν διχασμοί και διαιρέσεις. Εκλογική αναμέτρηση την εκλογική αναμέτρηση, κόμματα όπως αυτό της Αλίς Βάιντελ ή της Λε Πεν προσελκύουν ολοένα περισσότερους ψηφοφόρους. Αξιοποιούν μάλιστα τη στάση «όλοι εναντίον μας», ενισχύοντας το λαϊκιστικό αφήγημα περί ελίτ εναντίον λαού. Το πρόβλημα με τον υγειονομικό κλοιό, σχολιάζει χαρακτηριστικά η «El Pais», είναι ότι παύει να αποτελεί κλοιό την ημέρα που το κόμμα το οποίο επιχειρεί να απομονώσει αποκτά τόσο μεγάλη δύναμη ώστε να μπορεί να τον παρακάμψει. Αυτή η ημέρα μπορεί να έρθει αύριο στη Γαλλία και μεθαύριο στη Γερμανία.

Οι προειδοποιήσεις για τον κίνδυνο που συνιστά η AfD ή η Λε Πεν – «έρχεται ξανά ο φασισμός!» – δεν πείθουν ψηφοφόρους που κινητοποιούνται από μια διαφορετική οργή, περισσότερο του 2026 παρά του 1933. «Οι ιστορικοί», σημειώνει ο γερμανός σοσιαλδημοκράτης ιστορικός Μπερντ Ρότερ, «δεν μπορούν να αποτρέψουν τους ψηφοφόρους από το να επιλέξουν αντιδημοκρατικές δυνάμεις. Αυτό μπορούν να το κάνουν μόνο οι (δημοκρατικοί) πολιτικοί».

Πώς όμως; Η κατάσταση υποχρεώνει τον δημοκρατικό χώρο να αναθεωρήσει ορισμένες παραδοχές. Δεν έχει αποδειχθεί, για παράδειγμα, ότι η υιοθέτηση θέσεων της Ακροδεξιάς, όπως έχουν κάνει πολλοί συντηρητικοί στην Ευρώπη, αποδίδει: οι ψηφοφόροι συνήθως προτιμούν το πρωτότυπο από το αντίγραφο. Ούτε, όμως, έχει αποδειχθεί ότι η αγνόηση των πραγματικών ή φανταστικών φόβων μερίδας του πληθυσμού αρκεί για να τους αμβλύνει. Η Ακροδεξιά δεν ανακόπτεται με μιμήσεις, αλλά με πολιτικές που αποκαθιστούν την αίσθηση ασφάλειας, συμμετοχής και προοπτικής.