Σεισμός 1999: Τι μάθαμε για τα «αντισεισμικά θεμέλια της Αττικής» – Ποιες περιοχές έχουν φυσική ασπίδα

Ήταν 14.56 το μεσημέρι της 7ης Σεπτεμβρίου 1999 όταν η Αθήνα σείστηκε από τον πιο καταστροφικό σεισμό που είχε γνωρίσει η πρωτεύουσα εδώ και δεκαετίες.

Ο σεισμός της Πάρνηθας, μεγέθους 5,9 βαθμών της κλίμακας Ρίχτερ, άφησε πίσω του 143 νεκρούς, εκατοντάδες τραυματίες, χιλιάδες κατεστραμμένα ή σοβαρά πληγέντα κτίρια και μια μεγάλη επιστημονική παρακαταθήκη: η σεισμική ασφάλεια μιας πόλης δεν κρίνεται μόνο από το κτίριο, αλλά και από το έδαφος πάνω στο οποίο είναι χτισμένο.

Είκοσι επτά χρόνια μετά, οι έρευνες των Ελλήνων ειδικών έχουν αποτυπώσει με μεγαλύτερη ακρίβεια έναν παράγοντα που συχνά περνά απαρατήρητος: το υπέδαφος της Αττικής δεν είναι ενιαίο.

Από γειτονιά σε γειτονιά αλλάζει η σύσταση των πετρωμάτων, η σκληρότητα του εδάφους και, κατά συνέπεια, ο τρόπος με τον οποίο μεταδίδεται η σεισμική ενέργεια.

Διαβάστε ακόμα: 7 Σεπτεμβρίου 1999 – Ο φονικός σεισμός της Αθήνας και όσα ακολούθησαν τις επόμενες κρίσιμες ώρες

Κάτω από ορισμένες περιοχές του Λεκανοπεδίου βρίσκεται συμπαγές βραχώδες υπόβαθρο. Σε άλλες, αντίθετα, υπάρχουν νεότερες και χαλαρότερες αποθέσεις, σε σημεία που κάποτε αποτελούσαν λίμνες, θαλάσσιες εκτάσεις ή κοίτες ποταμών. Η διαφορά αυτή μπορεί να αποδειχθεί κρίσιμη όταν φτάσει στην επιφάνεια η σεισμική ενέργεια.

Οι περιοχές με τη φυσική «ασπίδα»

Στις περιοχές που διαθέτουν ευνοϊκότερο γεωλογικό υπόβαθρο περιλαμβάνονται ο Υμηττός, ο Βύρωνας, η Καισαριανή, η Αγία Παρασκευή, η Ηλιούπολη, το Ψυχικό, η Φιλοθέη, η Δάφνη, η Πνύκα, η Ακρόπολη, η Πλάκα, το Παγκράτι, ο Λυκαβηττός, το Αττικό Αλσος, καθώς και τμήματα της Παλαιάς και της Νέας Πεντέλης.

Κοινό χαρακτηριστικό πολλών από αυτές τις περιοχές είναι η παρουσία πετρωμάτων του λεγόμενου αλπικού υποβάθρου.

Μάρμαρα, σχιστόλιθοι και άλλοι συμπαγείς σχηματισμοί αποτελούν, σύμφωνα με τις γεωλογικές μελέτες, το πιο σταθερό υπόβαθρο για τη θεμελίωση των κατασκευών.

Διαβάστε ακόμα: «Ο Εγκέλαδος χτυπά την Αθήνα» – Πώς αποτύπωσαν τα ΝΕΑ τον φονικό σεισμό του 1999

Δεν σημαίνει, βέβαια, ότι μια πολυκατοικία πάνω σε βράχο είναι αυτομάτως ασφαλής.

Η ποιότητα και η ηλικία της κατασκευής, ο αντισεισμικός κανονισμός που εφαρμόστηκε, η απόσταση από τη σεισμική πηγή, αλλά και το βάθος και ο μηχανισμός του σεισμού εξακολουθούν να παίζουν καθοριστικό ρόλο.

Εκεί όπου το έδαφος αλλάζει τα δεδομένα

Στον αντίποδα βρίσκονται περιοχές όπου κυριαρχούν νεότερες και περισσότερο χαλαρές αποθέσεις. Μοσχάτο, Ρέντης, Αγιοι Ανάργυροι, Κόκκινος Μύλος, Μεταμόρφωση, Κάτω Κηφισιά, Μενίδι, Ιλιον, Χαλάνδρι, Αμφιθέα, Καλλιθέα, Βοτανικός, Κολοκυνθού, Περιστέρι, Πετρούπολη και Νίκαια έχουν συμπεριληφθεί στις περιοχές όπου η συμπεριφορά του εδάφους αποτελεί κρίσιμο παράγοντα για τη σεισμική καταπόνηση.

Η εξήγηση βρίσκεται εκατομμύρια χρόνια πίσω.

Η Αττική δεν είχε πάντοτε τη σημερινή της μορφή. Περιοχές όπως οι Αχαρνές και το Χαλάνδρι αποτελούσαν κάποτε μεγάλες λίμνες, ενώ τμήματα των νοτίων προαστίων βρίσκονταν κάτω από τη θάλασσα. Οι γεωλογικές μεταβολές και η διαδοχική συσσώρευση υλικών δημιούργησαν το σύνθετο υπέδαφος πάνω στο οποίο αναπτύχθηκε η σύγχρονη Αθήνα.

Και αυτό το παρελθόν εξακολουθεί να επηρεάζει το παρόν.

Τα πιο χαλαρά εδάφη μπορούν, υπό συγκεκριμένες σεισμικές συνθήκες, να ενισχύσουν την κίνηση του εδάφους.

Ιδιαίτερη προσοχή απαιτείται και στις ανθρωπογενείς αποθέσεις, όπως τα μπαζώματα, αλλά και σε περιοχές κοντά σε ποτάμια, σε πρανή και σε εδάφη με μεγάλες μορφολογικές κλίσεις.

Το «μαλακό» έδαφος δεν σημαίνει ότι θα πέσει το σπίτι

Υπάρχει, ωστόσο, μια κρίσιμη διευκρίνιση. Το γεγονός ότι ένα σπίτι ή μια πολυκατοικία βρίσκεται πάνω σε μαλακότερο έδαφος δεν σημαίνει ότι είναι καταδικασμένο να υποστεί σοβαρές ζημιές ή να καταρρεύσει στον επόμενο σεισμό. Ούτε ένας γεωλογικός χάρτης μπορεί από μόνος του να προβλέψει ποιο κτίριο θα αντέξει και ποιο όχι.

Η συμπεριφορά μιας κατασκευής είναι αποτέλεσμα πολλών παραμέτρων: της έντασης και της διάρκειας του σεισμού, της απόστασης από την πηγή, των χαρακτηριστικών του υπεδάφους, αλλά κυρίως της ίδιας της κατασκευής. Η ηλικία του κτιρίου, ο κανονισμός με τον οποίο σχεδιάστηκε, η ποιότητα των υλικών και η κατάσταση στην οποία βρίσκεται σήμερα έχουν καθοριστική σημασία.

Με άλλα λόγια, το μαλακό έδαφος αποτελεί έναν παράγοντα που μπορεί να ενισχύσει τη σεισμική κίνηση, όχι μια αυτόματη «καταδίκη» για τα κτίρια που βρίσκονται πάνω του. Αντίστοιχα, η παρουσία βράχου κάτω από ένα κτίριο δεν αποτελεί από μόνη της εγγύηση ότι αυτό θα παραμείνει αλώβητο.