Ο μύθος της «αχίλλειου πτέρνας»

Ηταν πράγματι η φτέρνα το αδύναμο σημείο του γενναιότερου των Αχαιών στον Τρωικό Πόλεμο; Κι αν ο Αχιλλέας ήταν άτρωτος γιατί χρειαζόταν πανοπλία καμωμένη από το θεϊκό χέρι του Ηφαίστου, για την περιγραφή της οποίας ο Ομηρος αφιερώνει περίπου 150 στίχους στη ραψωδία Σ;

Η «αχίλλειος» πτέρνα δεν είναι παρά ένας ακόμη μύθος, μια μεταγενέστερη των ομηρικών επών επινόηση υποστηρίζει στη μελέτη «Από τον αστράγαλο στη φτέρνα: ξαναβλέποντας την ανατομία της μυθικής ατρωσίας του Αχιλλέα» που δημοσιεύθηκε στο τελευταίο τεύχος του επιστημονικού περιοδικού κλασικών σπουδών Bulletin of the Institute of Classical Studies του Πανεπιστημίου του Λονδίνου η κλασική αρχαιολόγος, ανώτερη ερευνήτρια στο Πανεπιστήμιο της Λωζάννης, Μπάρμπαρα Καρέ. Και εξηγεί ότι στην Ιλιάδα δεν υπάρχει αναφορά ούτε σχετικά με την ατρωσία του Αχιλλέα, ούτε με την ευάλωτη φτέρνα του.

Ο Αχιλλέας είναι ένας θνητός. Δεν χρειάζεται να προστατεύσει το ένα και μοναδικό αδύναμο σημείο του. Χρειάζεται πανοπλία και θεϊκή προστασία επειδή κινδυνεύει, τραυματίζεται και, κυρίως, γνωρίζει ότι ο θάνατος – ο οποίος δεν περιγράφεται στην Ιλιάδα – τον περιμένει. Ο Ομηρος προαναγγέλλει ότι ο ήρωας θα πεθάνει, αλλά το έπος τελειώνει πριν από τη συγκεκριμένη εξέλιξη. Πώς προκύπτει λοιπόν η εικόνα που όλοι έχουμε κατά νου, του Πάρη που εκτοξεύει το βέλος και ο Απόλλων το κατευθύνει στην ευάλωτη φτέρνα του Αχιλλέα; Και πού βασίζεται η ιστορία με τη Θέτιδα – τη μητέρα του Αχιλλέα – που βουτά τον ήρωα σε βρεφική ηλικία στα νερά του ποταμού της Στύγας για να τον καταστήσει άτρωτο, κρατώντας τον από την άκρη του ποδιού;

ΦΤΕΡΝΑ Ή ΑΣΤΡΑΓΑΛΟΣ; Οι παλαιότερες μεταομηρικές μαρτυρίες, σύμφωνα με τη μελέτη, δεν δείχνουν προς τη φτέρνα. Η χαμένη Αιθιοπίδα (7ος αι. π.Χ.), όπως γνωρίζουμε από την περίληψη του Πρόκλου, περιέγραφε τον θάνατό του στο πεδίο της μάχης. Και η αρχαϊκή παράδοση φαίνεται να συνδέει το μοιραίο τραύμα όχι με τη φτέρνα αλλά με την περιοχή του αστραγάλου: η αρχαιολόγος εντοπίζει σχετικές ενδείξεις τόσο στην αρχαϊκή εικονογραφία όσο και σε αποσπασματική αναφορά του Στησίχορου (7ος-6ος αι. π.Χ.), ενώ μεταγενέστερες πηγές, όπως ο Απολλόδωρος (1ος- 2ος αι. μ.Χ.) και ο Κόιντος ο Σμυρναίος (4ος αι. μ.Χ.), χρησιμοποιούν τον όρο «σφυρόν» για το σημείο του μοιραίου τραυματισμού.

Προς την ίδια κατεύθυνση κινείται και η εικονογραφία της αρχαϊκής εποχής που απεικονίζει τον Αχιλλέα τραυματισμένο στο κάτω μέρος του ποδιού, αλλά όχι στη φτέρνα. Στον γνωστό χαλκιδικό αμφορέα του 6ου αιώνα π.Χ., η σκηνή μετά τον θάνατο του Αχιλλέα τον παρουσιάζει τραυματισμένο στο πίσω μέρος της κνήμης, ενώ ένα δεύτερο βέλος είναι καρφωμένο στο πλευρό του, λεπτομέρεια που κι αυτή δεν συνάδει με την ιδέα ενός και μοναδικού τρωτού σημείου. Αλλες παραστάσεις δείχνουν επίσης δύο βέλη και όχι ένα, γεγονός που ενισχύει την ίδια αμφισβήτηση. Σε έναν ετρουσκικό εγχάρακτο σφραγιδόλιθο, μάλιστα, ο Αχιλλέας απεικονίζεται να αφαιρεί ένα βέλος από τον αστράγαλό του.

Η επιλογή του συγκεκριμένου ανατομικού σημείου δεν είναι τυχαία, σύμφωνα με τη μελέτη. Στον κόσμο του Ομήρου το πόδι και η κίνηση έχουν ιδιαίτερη συμβολική σημασία. Ο Αχιλλέας είναι ο «πόδας ωκύς», ο γοργοπόδαρος ήρωας. Η ταχύτητά του είναι ένα από τα βασικά χαρακτηριστικά της ηρωικής του ταυτότητας.

Ο αστράγαλος, επομένως, δεν είναι ένα τυχαίο σημείο του σώματος. Είναι το κεντρικό οστό της ποδοκνημικής άρθρωσης (εκείνης που ενώνει τη γάμπα με το πέλμα) και επιτρέπει στον άνθρωπο να στέκεται, να κινείται και να τρέχει. Δεν είναι τυχαίο, άλλωστε, ότι ο ίδιος ο Ομηρος χρησιμοποιεί τη λέξη «αστράγαλος» με ευρύτερη σημασία, πέρα από το πόδι: στη Ραψωδία Ξ την αποδίδει στην άρθρωση αυχένα-κεφαλής, στην Οδύσσεια στη σπονδυλική στήλη, πάντα σε σκηνές θανάσιμου τραυματισμού. Στην αρχαιοελληνική αντίληψη οι αρθρώσεις έχουν ιδιαίτερη σημασία ακριβώς επειδή είναι τα σημεία από όπου φεύγει η ζωή· ο τραυματισμός του αστραγάλου ενός ήρωα, του οποίου η κατεξοχήν ιδιότητα είναι η ταχύτητα, αποκτά έτσι διπλό βάρος.

Ο TALUS ΚΑΙ Ο ΤΑΛΩΣ. Πώς λοιπόν από τον αστράγαλο, ο Αχιλλέας, με το πέρασμα των αιώνων, καταλήγει να έχει ένα και μοναδικό τρωτό σημείο και μάλιστα στη φτέρνα; Η Καρέ επισημαίνει ότι στις ρωμαϊκές πηγές το ευάλωτο σημείο του Αχιλλέα συνδέεται με τον talus, δηλαδή τον αστράγαλο. Χαρακτηριστική είναι η μαρτυρία του ρωμαίου συγγραφέα Υγίνου (1ος-2ος αι. μ.Χ.). Στους «Μύθους» του αναφέρει ότι ο Αχιλλέας χτυπήθηκε από βέλος στον talus, το μοναδικό σημείο του σώματός του που δεν είχε αγγίξει το νερό του ποταμού της Στύγας.

Δεν είναι ο Αχιλλέας η μόνη περίπτωση όπου η ατρωσία «σπάει» ακριβώς στον αστράγαλο. Ο μύθος του Τάλω, του χάλκινου αυτόματου που φύλαγε την Κρήτη, ακολουθεί την ίδια ακριβώς λογική: ολόκληρο το σώμα του άτρωτο, με μία και μόνη φλέβα γεμάτη ιχώρα (το αίμα των αθανάτων) να διατρέχει το σώμα του από τον αυχένα ως τους αστραγάλους, σφραγισμένη με ένα καρφί. Η αφαίρεση του καρφιού επέφερε τον θάνατό του. Η υπόθεση είναι ταυτόσημη με του Αχιλλέα: γενικευμένη ατρωσία, ένα και μοναδικό σημείο αδυναμίας, και πάλι στον αστράγαλο.

Η διαδρομή από τον αστράγαλο στη φτέρνα φαίνεται πως υπήρξε σταδιακή και συνδέεται, μεταξύ άλλων, με την ιστορία της ίδιας της λέξης talus. Η σημασία της λέξης στην αρχαιότητα δεν ταυτίζεται με τη σημερινή· μεσαιωνικοί και πρώιμοι αναγεννησιακοί ανατόμοι μετέφραζαν συχνά λανθασμένα το talus, αποδίδοντάς το άλλοτε στην πτέρνα (calcaneus), άλλοτε στο σφυρό (malleolus). Αυτή η σύγχυση πέρασε σταδιακά και στην καθομιλουμένη: το λατινικό talus συνδέθηκε με λέξεις που στις ρωμανικές γλώσσες δηλώνουν σήμερα τη φτέρνα – talon στα γαλλικά, talÓn στα ισπανικά, tallone στα ιταλικά. Ετσι, ένας όρος που αρχικά παρέπεμπε στον αστράγαλο συνέβαλε, μέσα από αυτή τη γλωσσική και ανατομική παρεξήγηση, στη σημερινή σημασία της φτέρνας.

Η σημερινή έκφραση «αχίλλειος πτέρνα», με την έννοια του μοναδικού αδύναμου σημείου ενός κατά τα άλλα ισχυρού ανθρώπου ή συστήματος, είναι ακόμη νεότερη. Στα αγγλικά η μεταφορική της χρήση καταγράφεται στις αρχές του 19ου αιώνα, όμως η ίδια εικόνα φαίνεται να κυκλοφορούσε ήδη στα γαλλικά από τα τέλη του 18ου. Εκτοτε η φτέρνα ταυτίστηκε τόσο με την αδυναμία του Αχιλλέα, ώστε σχεδόν κανείς δεν σκέφτεται πλέον να το αμφισβητήσει.