Η επιστροφή των μετρητών: Γιατί οι Ευρωπαίοι κρύβουν ξανά μετρητά στο σπίτι

Παρά τις ανέπαφες συναλλαγές και τα ψηφιακά πορτοφόλια, οι Ευρωπαίοι κρατούν ξανά χαρτονομίσματα στο σπίτι. Η αιτία δεν είναι η νοσταλγία, αλλά ο φόβος: κυβερνοεπιθέσεις, πόλεμοι, πυρκαγιές, πλημμύρες και πιθανές διακοπές των ηλεκτρονικών συστημάτων πληρωμών.

Η αξία των χαρτονομισμάτων ευρώ που βρίσκονται σε κυκλοφορία έχει αυξηθεί από περίπου 1 τρισ. ευρώ το 2016 σε 1,6 τρισ. ευρώ τον Ιούνιο του 2026, σύμφωνα με στοιχεία της Ευρωπαϊκής Κεντρικής Τράπεζας που επικαλείται ο Guardian. Περισσότερα από 31 δισ. χαρτονομίσματα κυκλοφορούν σήμερα, έναντι 24 δισ. πριν από την πανδημία. Την ίδια στιγμή αρκετές ευρωπαϊκές χώρες συνιστούν στα νοικοκυριά να διαθέτουν 70–100 ευρώ σε μετρητά, ώστε να μπορούν να καλύψουν βασικές ανάγκες για 72 ώρες σε περίπτωση έκτακτης ανάγκης.

«Το παράδοξο των χαρτονομισμάτων»

Η ΕΚΤ χρησιμοποιεί τον όρο “paradox of banknotes”: τα μετρητά υποχωρούν ως μέσο καθημερινής πληρωμής, αλλά παραμένουν ισχυρά ως απόθεμα ασφαλείας.

Από το 2019 έως το 2024, το μερίδιο των μετρητών στις συναλλαγές που πραγματοποιούνται σε φυσικά σημεία μειώθηκε κατά 20%. Την ίδια στιγμή, όμως, η ζήτηση για χαρτονομίσματα ως απόθεμα αξίας παρέμεινε ισχυρή. Με απλά λόγια, οι πολίτες πληρώνουν λιγότερο συχνά με μετρητά, αλλά εξακολουθούν να θέλουν να τα έχουν διαθέσιμα.

Και αν δούμε πιο συγκεκριμένα τους αριθμούς και τις ποσοστιαίες αλλαγές μεταξύ 2019 και 2024, όπως καταγράφονται και από την Ευρωπαϊκή Κεντρική Τράπεζα:

· Το ποσοστό των αγορών σε φυσικά σημεία πώλησης που πληρώθηκαν με μετρητά μειώθηκε από 72% σε 52%, ως προς τον αριθμό των συναλλαγών.

· Ως προς την αξία των συναλλαγών, το ποσοστό έπεσε από 47% σε 39%.

· Παρ’ όλα αυτά, για το 62% των κατοίκων της Ευρωζώνης παραμένει «πολύ» ή «αρκετά σημαντικό» να διατηρούν τη δυνατότητα πληρωμής με μετρητά.

Η εξήγηση είναι ότι τα χαρτονομίσματα έχουν δύο διαφορετικές ζωές: χρησιμοποιούνται λιγότερο στο ταμείο, αλλά περισσότερο ως αποθήκη αξίας και ασφάλεια απέναντι σε μια κρίση. Ενδιαφέρον έχει η παρομοίωση της ΕΚΤ. Παρομοιάζει λοιπόν τα μετρητά με τη ρεζέρβα ενός αυτοκινήτου: μπορεί να μη χρησιμοποιείται καθημερινά, αλλά η ύπαρξή της είναι απαραίτητη όταν το κύριο σύστημα αποτύχει.

Η νέα αυτή τάση συνδέεται με την αυξανόμενη αίσθηση ανασφάλειας. Οι γεωπολιτικές εντάσεις, ο πόλεμος στην Ουκρανία, οι κυβερνοεπιθέσεις, οι πυρκαγιές, οι πλημμύρες και τα ακραία καιρικά φαινόμενα έχουν επαναφέρει τη συζήτηση για την προσωπική ετοιμότητα. Η ευρωπαϊκή στρατηγική αντιμετώπισης κρίσεων ζητά από τα νοικοκυριά να μπορούν να καλύψουν τις βασικές ανάγκες τους για τουλάχιστον 72 ώρες. Για αυτό τον λόγο άλλωστε

στο σχετικό απόθεμα δεν περιλαμβάνονται μόνο νερό, τρόφιμα, φάρμακα και ένα ραδιόφωνο με μπαταρίες, αλλά και μετρητά.

Οι οδηγίες των χωρών για μετρητά και το μπλακ αουτ της Ιβηρικής και η Ελληνική οικονομική κρίση

Αρχές στην Ολλανδία, στην Αυστρία και στη Φινλανδία έχουν προτείνει στους πολίτες να διατηρούν περίπου 70 έως 100 ευρώ ανά μέλος του νοικοκυριού ή, γενικότερα, ένα ποσό ικανό να καλύψει βασικά έξοδα για τρεις ημέρες. Η Φινλανδία εξετάζει ακόμη και τη δημιουργία ΑΤΜ που θα μπορούν να λειτουργούν σε περιπτώσεις σοβαρών διαταραχών των ψηφιακών συστημάτων.

Το πόσο σημαντική μπορεί να αποδειχθεί αυτή η εφεδρεία φάνηκε άλλωστε και στο μεγάλο μπλακάουτ της Ιβηρικής Χερσονήσου τον Απρίλιο του 2025. Η διακοπή ηλεκτροδότησης επηρέασε περισσότερους από 50 εκατ. ανθρώπους στην Ισπανία και στην Πορτογαλία, θέτοντας εκτός λειτουργίας τερματικά POS, ΑΤΜ, εφαρμογές τραπεζών και υπηρεσίες μεταφοράς χρημάτων.

Στις πληγείσες περιοχές και μετά το καθολικό μπλακ άουτ, οι πληρωμές με κάρτα στα φυσικά καταστήματα μειώθηκαν κατά περίπου 41%-42% ενώ χαρακτηριστικά της αλλαγής της λογικής των πολιτών είναι τα στοιχεία της CaixaBank Research

· Η συνολική κατανάλωση είχε μειωθεί κατά 34% την ημέρα του μπλακάουτ. Το αυξημένο επίπεδο δαπανών στις δύο επόμενες ημέρες κάλυψε περισσότερο από το μισό της απώλειας, η πτώση περιορίστηκε στο 15%.

· Οι πληρωμές με κάρτα σε φυσικά καταστήματα είχαν υποχωρήσει κατά 42% στην ηπειρωτική Ισπανία. Μετά την ανάκαμψη της 29ης και της 30ής Απριλίου, η καθαρή απώλεια περιορίστηκε στο 18%.

· Οι ηλεκτρονικές αγορές είχαν μειωθεί κατά 54%. Το διήμερο που ακολούθησε ανακτήθηκε σχεδόν η μισή απώλεια και η καθαρή μείωση περιορίστηκε στο 28%.

· Οι αναλήψεις μετρητών στην ηπειρωτική Ισπανία είχαν μειωθεί κατά 34% την ημέρα της διακοπής, κυρίως επειδή πολλά ΑΤΜ δεν λειτουργούσαν. Στις δύο επόμενες ημέρες κινήθηκαν υψηλότερα από τα συνηθισμένα επίπεδα.

· Σε ορισμένες περιφέρειες της κεντρικής και βορειοανατολικής Ισπανίας ανακτήθηκε πάνω από το 60% της χαμένης κατανάλωσης. Στη Γαλικία ανακτήθηκε περίπου το 30%.

Όταν αποκαταστάθηκε λοιπόν η ηλεκτροδότηση, οι αναλήψεις από τα ΑΤΜ αυξήθηκαν απότομα. Οι πολίτες δεν αναπλήρωναν μόνο τα χρήματα που είχαν ξοδέψει, αλλά δημιουργούσαν και ένα νέο απόθεμα ασφαλείας. Ήδη πριν από το μπλακάουτ, το 39% των Ισπανών δήλωνε ότι διατηρούσε μετρητά στο σπίτι για προληπτικούς λόγους.

Δεν είναι κάτι όμως που το είδαμε πρώτη φορά καθώς ανάλογη συμπεριφορά καταγράφηκε και κατά την πανδημία. Το 2020, παρά τη στροφή στις ανέπαφες πληρωμές, η καθαρή έκδοση χαρτονομισμάτων στην Ευρωζώνη αυξήθηκε κατά περισσότερα από 140 δισ. ευρώ. Η υγειονομική ανησυχία περιόρισε τη χρήση τους στις καθημερινές συναλλαγές, αλλά η οικονομική αβεβαιότητα ώθησε τους πολίτες να τα αποθηκεύσουν.

Μετά τη ρωσική εισβολή στην Ουκρανία, η ζήτηση αυξήθηκε κυρίως στις χώρες που βρίσκονταν κοντά στη ζώνη του πολέμου. Στην Εσθονία, στη Λετονία, στη Λιθουανία, στη

Σλοβακία και στη Φινλανδία η μέση ημερήσια καθαρή έκδοση χαρτονομισμάτων αυξήθηκε κατά περίπου 36% τον πρώτο μήνα. Η αντίδραση ήταν ιδιαίτερα χαρακτηριστική, καθώς αρκετές από αυτές τις χώρες συγκαταλέγονται στις πιο ψηφιοποιημένες οικονομίες της Ευρώπης.

Για την Ελλάδα επίσης, η επιστροφή στα μετρητά σε περιόδους φόβου δεν είναι άγνωστη. Τον Ιούνιο του 2015, στο αποκορύφωμα της κρίσης χρέους, η μηνιαία καθαρή έκδοση χαρτονομισμάτων από την Τράπεζα της Ελλάδος πλησίασε τα 5 δισ. ευρώ. Στις 18 Ιουνίου, μετά από μια συνεδρίαση του Eurogroup που ολοκληρώθηκε χωρίς συμφωνία, η καθαρή έκδοση ξεπέρασε τα 300 εκατ. ευρώ μέσα σε μία ημέρα. Η ΕΚΤ εκτιμά ότι η κλιμάκωση της κρίσης προκάλεσε πρόσθετη ζήτηση ύψους περίπου 11,2 δισ. ευρώ σε διάστημα έξι μηνών.

Η κοινωνική λειτουργία των μετρητών

Πέρα από τις κρίσεις, τα μετρητά έχουν και μια κοινωνική λειτουργία. Επιτρέπουν τη συμμετοχή στην οικονομική ζωή ανθρώπων που δεν διαθέτουν τραπεζικό λογαριασμό, έξυπνο κινητό τηλέφωνο ή επαρκείς ψηφιακές δεξιότητες. Για ηλικιωμένους, άτομα με αναπηρία, κατοίκους απομακρυσμένων περιοχών και οικονομικά ευάλωτους πολίτες, η δυνατότητα πληρωμής με χαρτονομίσματα και κέρματα δεν αποτελεί απλώς προσωπική προτίμηση, αλλά βασική προϋπόθεση οικονομικής αυτονομίας. Τα μετρητά βοηθούν ακόμη τα παιδιά να αντιλαμβάνονται καλύτερα την αξία του χρήματος και επιτρέπουν σε ανθρώπους που υφίστανται οικονομικό έλεγχο μέσα στο οικογενειακό τους περιβάλλον να διατηρούν ένα μικρό περιθώριο ανεξαρτησίας.

Επιστρέφοντας στην παρομοίαση της ΕΚΤ με τη ρεζέρβα ενός αυτοκινήτου, η αξία τους, δεν βρίσκεται μόνο στη δυνατότητα να αγοράσει κανείς τρόφιμα κατά τη διάρκεια ενός μπλακάουτ. Βρίσκεται επίσης στη διατήρηση ενός συστήματος πληρωμών προσβάσιμου σε όλους, ανθεκτικού στις τεχνικές διακοπές και λιγότερο εξαρτημένου από λίγες ψηφιακές υποδομές. Στη νέα ψηφιακή Ευρώπη, το χαρτονόμισμα δεν επιστρέφει ως κατάλοιπο του παρελθόντος. Παραμένει ως εγγύηση κοινωνικής συμπερίληψης, ιδιωτικότητας και ελευθερίας επιλογής — και ως μια αναγκαία ασφάλεια για το μέλλον.