Όσα αποκαλύπτει το μνημείο της νίκης του Οκταβιανού

Η ναυμαχία του Ακτίου που άλλαξε την Ιστορία. Μαρμάρινα σπαράγματα βάρους 16 τόνων που κατέγραψαν στο Μνημείο της Νίκης – σαν «επίκαιρα» του 31 π. Χ. – , τη νίκη του Οκταβιανού Αυγούστου και τον θρίαμβό του στη Ρώμη, στο μνημείο που ανεγέρθηκε στη Νικόπολη.

Πρόκειται για την «πόλη της νίκης» που ίδρυσε ο ίδιος στην περιοχή της Πρέβεζας. Τρεις δεκαετίες έρευνας αποκάλυψαν «κινηματογραφικά» αποδοσμένα γεγονότα πάνω στην ανάγλυφη ζωφόρο, που ως τώρα ήταν γνωστά μόνο από τις φιλολογικές πηγές.

Και έθεσαν αινίγματα που ακόμη ζητούν λύση, που όταν δοθεί ενδέχεται να συμπληρώσει ή να εμπλουτίσει την ερμηνεία του ιδεολογικού περιεχομένου που ήθελε να δώσει ο Οκταβιανός στην αρχαιότερη σωζόμενη μνημειακή απεικόνιση θριάμβου ρωμαίου αυτοκράτορα και σε ένα από τα σημαντικότερα μνημεία της αρχαιότητας.

Το εντυπωσιακό παζλ που προέκυψε από τις ανασκαφές (1995-2005) έφερε πλήρως στο φως το μνημείο – έναν βωμό με δύο επάλληλες ανάγλυφες ζωφόρους και δύο μεγάλα συμμετρικά βάθρα ανδριάντων που βρίσκονταν λίγα μόλις μέτρα βορειότερα.

Ακολούθησε ένας αρχαιολογικός άθλος, όταν τα χιλιάδες θραύσματα πεντελικού μαρμάρου, βάρους περίπου 16 τόνων από τη διακόσμηση του βωμού και των βάθρων, ταξινομήθηκαν και μελετήθηκαν.

Το αποτέλεσμα του μακροχρόνιου και απαιτητικού έργου, όπως και τα πολλά θέματα γύρω από την ερμηνεία του που τίθενται ξανά με βάση τα νέα δεδομένα, συμπεριλαμβάνονται στο μνημειακό έργο «The Victory Monument of Augustus at Nicopolis: The Tropaeum of the Sea Battle of Actium» (Το Μνημείο του Αυγούστου στη Νικόπολη: Το τρόπαιο της ναυμαχίας στο Ακτιο).

Πρόκειται για μια τρίτομη έκδοση άνω των 1.350 σελίδων του Σωματείου Ερευνών Νικόπολης που επιμελήθηκε ο ανασκαφέας και κύριος μελετητής του μνημείου, επίτιμος έφορος αρχαιοτήτων Κωνσταντίνος Ζάχος, και κυκλοφορεί με την υποστήριξη του Ιδρύματος Σταύρος Νιάρχος και τη φροντίδα των εκδόσεων Καπόν.

Το φθινόπωρο του 31 π.Χ., στα ανοιχτά της Πρέβεζας, ο 32χρονος τότε Οκταβιανός κέρδισε τη ναυμαχία που έμελλε να αλλάξει την πορεία της Ιστορίας. Ο Μάρκος Αντώνιος και η Κλεοπάτρα διέφυγαν· λίγο αργότερα θα αυτοκτονούσαν και οι δύο.

Η Ρωμαϊκή Δημοκρατία, που ήδη έπνεε τα λοίσθια έπειρα από δεκαετίες εμφυλίων, κατέρρεε οριστικά. Στη θέση του δικού του στρατοπέδου, πάνω σε έναν λόφο με θέα στον Αμβρακικό, ο Οκταβιανός ανήγειρε το Μνημείο της Νίκης, γνωστό και ως Τρόπαιο του Ακτίου.

Η αρχιτεκτονική του μνημείου

Το συγκρότημα, χτισμένο σε δύο άνδηρα του λόφου, συνδύαζε ελληνιστική και ιταλοετρουσκική αρχιτεκτονική παράδοση. Στο κατώτερο τμήμα της πρόσοψης του τεράστιου βάθρου σε σχήμα Π ήταν προσαρμοσμένα τα 35 ορειχάλκινα έμβολα των αιχμαλωτισμένων πολεμικών πλοίων του Αντωνίου.

Λιγοστά θραύσματα έχουν σωθεί από τα ίδια τα μπρούντζινα εξαρτήματα. Και μόνο οι αγκυρόσχημες λαξεύσεις στην πέτρα έχουν απομείνει ως τα «αποτυπώματα» ενός στόλου που δεν υπάρχει πια, αλλά που επέτρεψαν στους ερευνητές να υπολογίσουν με ακρίβεια το μέγεθος και τον τύπο των πλοίων στα οποία ανήκαν.

Μόνο μία πλήρης πλάκα πεντελικού μαρμάρου σώθηκε από τη ζωφόρο του μνημειώδους βωμού στο άνω άνδηρο, που είχε αρχικό μήκος 22 μ. Αρκετή, ωστόσο, για να επιβεβαιώσει πως η παράστασή της δεν αποτελεί μια μεταγενέστερη αφήγηση, αλλά τη σχεδόν σύγχρονη με τα γεγονότα επίσημη εικαστική διατύπωση της ιδεολογίας του νέου καθεστώτος, όπως αυτή διαμορφώθηκε από τον στενό κύκλο του ίδιου του Οκταβιανού.

Κι αυτό διότι οι ερευνητές μπόρεσαν μάλιστα να προσδιορίσουν ότι ανάγλυφη παράστασή της απεικονίζει τη δεύτερη μέρα της τριήμερης θριαμβικής πομπής του Οκταβιανού στη Ρώμη που πραγματοποιήθηκε τον Αύγουστο του 29 π.Χ. και είναι γνωστή μόνο από τις πηγές. Ταύτιση που έγινε χάρη σε ένα πολύ συγκεκριμένο στοιχείο: την πομπή ανοίγουν πολεμικά πλοία μεταφερόμενα πάνω σε τροχοφόρα υποστηρίγματα, μια σκηνή που δεν θα είχε νόημα παρά μόνο για τη ναυτική νίκη.

Μια ανατρεπτική λεπτομέρεια

Και εδώ έρχεται η πιο ανατρεπτική λεπτομέρεια όλων, σύμφωνα με τον Κωνσταντίνο Ζάχο: μπροστά από το άρμα του Οκταβιανού δεν απεικονίζονται αλυσοδεμένοι αιχμάλωτοι, όπως μαρτυρούν οι φιλολογικές πηγές.

Στη θέση τους βαδίζουν δύο γενειοφόροι ιππείς με ανατολίτικη ενδυμασία και δάφνινα στεφάνια – πιθανότατα ο Αμύντας της Γαλατίας και ο Δηιόταρος Φιλάδελφος της Παφλαγονίας, ηγεμόνες που αρχικά πολέμησαν στο πλευρό του Αντωνίου αλλά, μετέβαλαν τη στάση τους πριν από την τελική σύγκρουση, όταν η επιδείνωση της κατάστασης στο στρατόπεδο του Αντωνίου, με ασθένειες, ελλείψεις τροφίμων και γενικότερη αποδιοργάνωση, κατέστησε εμφανή την εξέλιξη των γεγονότων.

Ο γλύπτης τούς τοποθετεί στην πιο τιμητική θέση της πομπής, ακριβώς μπροστά από τον θριαμβευτή. Και για πρώτη φορά σε ρωμαϊκό θρίαμβο, ο πόλεμος δεν παρουσιάζεται ως ακόμη μια εμφύλια σφαγή Ρωμαίων, αλλά ως κοινή νίκη της Ρώμης και των συμμάχων της που άνοιξε τον δρόμο για ειρήνη.

Αλυτο αίνιγμα αποτελούν και οι δύο ανάγλυφες παιδικές μορφές, που  ενδέχεται να αλλάξουν σημαντικά την ανάγνωση του πολιτικού μηνύματος του Οκταβιανού. Ο νικητής απεικονίζεται όρθιος στο άρμα του, με κλαδί δάφνης στο ένα χέρι και ελεφαντοστέινο σκήπτρο στο άλλο. Μπροστά του, μέσα στο ίδιο άρμα, δύο παιδιά – ένα αγόρι κι ένα κορίτσι.

Αν πρόκειται για τα δίδυμα παιδιά του Μάρκου Αντωνίου και της Κλεοπάτρας – την Κλεοπάτρα Σελήνη και τον Αλέξανδρο Ηλιο – τότε το μνημείο αποτελεί έναν συμβολισμό της υποταγής της πτολεμαϊκής Αιγύπτου. Αν, όμως, είναι η Ιουλία, κόρη του ίδιου του Οκταβιανού, και ο ανιψιός του Μάρκελλος, τότε το ανάγλυφο αποκαλύπτει τη διαδοχή, το μέλλον μιας δυναστείας που μόλις γεννιόταν. «Η λύση του αποτελεί ένα από τα σημαντικότερα ανοιχτά ζητήματα της έρευνας», σημειώνει ο Κ. Ζάχος.

Αιχμάλωτη οικογένεια

Ανάμεσα στα σωζόμενα θραύσματα της άνω ζωφόρου ξεχωρίζει μια ομάδα μορφών εντελώς διαφορετική από τις υπόλοιπες: όχι νικητές ή σύμμαχοι, αλλά αιχμάλωτοι με τα χέρια δεμένα πίσω από την πλάτη.

Οι αρχαίες πηγές επιτρέπουν στους ερευνητές να προχωρήσουν σε μια συγκλονιστική ταύτιση: πρόκειται πιθανότατα για την οικογένεια του Αδιατόριγα, τετράρχη των Τροκμών της Γαλατίας, ο οποίος μετά το Ακτιο συνελήφθη μαζί με τη γυναίκα και τους δύο γιους του και παρήλασε στον θρίαμβο του Οκταβιανού.

Ο Στράβων αφηγείται τη συνέχεια: όταν ήρθε η ώρα της εκτέλεσης, ο νεότερος γιος ισχυρίστηκε ψευδώς ότι ήταν ο πρωτότοκος, για να πεθάνει στη θέση του αδελφού του.

Τα δύο αδέλφια μάλωναν για το ποιος θα θυσιαστεί, ώσπου οι γονείς τους αποκάλυψαν την αλήθεια. Ο Αύγουστος συγκινήθηκε και όχι μόνο χάρισε τη ζωή του νεότερου γιου, αλλά τον τίμησε διορίζοντάς τον αργότερα αρχιερέα στα Κόμανα της Καππαδοκίας.