Χρήστος Δανιήλ στα «ΝΕΑ»: «Ο τρελός, απόλυτος έρωτας της Μάτσης Χατζηλαζάρου και του Ανδρέα Εμπειρίκου»

Σε μια μάλλον άγνωστη στιγμή της ελληνικής ποίησης στράφηκε ο συγγραφέας Χρήστος Δανιήλ ύστερα από παραγγελία του Φεστιβάλ Ακροναυπλίας για να συνθέσει ένα θεατρικό «σενάριο»: το γαμήλιο ταξίδι του Ανδρέα Εμπειρίκου και της Μάτσης Χατζηλαζάρου στο Ναύπλιο πριν από 86 χρόνια.

Οπως σημειώνει ο ίδιος στο «Νσυν», «η σχέση του εισηγητή του υπερρεαλισμού και πρώτου έλληνα ψυχαναλυτή με την πρώτη υπερρεαλίστρια υπήρξε έκτοτε πολυσύνθετη: ψυχαναλυτική, ποιητική, ερωτική. Αποτυπώθηκε μάλιστα σε ποιήματα των δύο δημιουργών, αφιερώσεις, επιστολές και ημερολογιακές καταγραφές». Σε αυτές βασίζεται το κείμενο της παράστασης, καθώς και συνεντεύξεις της Μάτσης Χατζηλαζάρου στους Στάθη Τσαγκαρουσιάνο, Φίλιππο Βλάχο και Φρίντα Λιάπα.

Ακούγονται οι φωνές των ποιητών να διαβάζουν ποιήματά τους, το ποίημα του Νίκου Εγγονόπουλου «Το χέρι» όπως και η φωνή του Μάνου Χατζιδάκι να διαβάζει αποσπάσματα από το Σχόλιο του Τρίτου «Ο Μελαχρινός Ερωτας, το εκκρεμές και η Μάτση των Ονείρων». Στη θεατρική αναβίωση συναντιούνται στις 4 και 5 Σεπτεμβρίου ο Δημήτρης Παπανικολάου και η Χριστίνα Μαξούρη, με τη σκηνοθετική υπογραφή του Θοδωρή Γκόνη. Ο συγγραφέας και μελετητής των Εμπειρίκου και Χατζηλαζάρου Χ. Δανιήλ μίλησε στο «Νσυν».

Ποιο ήταν το αποτύπωμα της σχέσης Εμπειρίκου – Χατζηλαζάρου στη συνέχεια και των δύο;

Ο γάμος τους, που ήταν μία μόνο πτυχή αυτής της σχέσης, διήρκησε λίγα χρόνια, μόλις τέσσερα (1940-1944). Η βαθύτερη όμως σχέση των δύο δημιουργών, όπως πολύ έκδηλα αποτυπώνεται στο τελευταίο  μεγάλο ποίημα της Μάτσης Χατζηλαζάρου, την «Αντίστροφη αφιέρωση» (1985) δεν νομίζω να τελείωσε ποτέ, ούτε καν με τον θάνατο του Εμπειρίκου το 1975. Συνεχίστηκε και, θα μου επιτρέψετε τη λογική αυθαιρεσία, μέσω του έργου που μας άφησαν, συνεχίζεται ακόμη. In perpetuum.

Τι σημαίνει για τον Εμπειρίκο η Χατζηλαζάρου και τι βλέπει εκείνη στον Εμπειρίκο;

Ο Εμπειρίκος υπήρξε για τη Χατζηλαζάρου ο άνθρωπος που τη μύησε στην ποίηση και τον υπερρεαλιστικό τρόπο έκφρασης. Εάν σε αυτή την ιδιότητα προσθέσουμε και τις άλλες που προανέφερα (ψυχαναλυτής, εραστής, σύζυγος, φίλος) καταλαβαίνουμε το πόσο καθοριστική υπήρξε για τη Μάτση Χατζηλαζάρου η συνάντησή τους. Οι στίχοι με τους οποίους απευθύνεται σε αυτόν στην «Αντίστροφη αφιέρωση» είναι ενδεικτικοί: «εσύ σελίδα μου, εσύ μολύβι μου / ερμηνευτή μου», «εσύ σπλάχνο μου πώς με γεννάς». Ο έρωτας και η αγάπη που τρέφει ο Εμπειρίκος για «τη μεγαλύτερη ποιήτρια της νεώτερης Ελλάδος» όπως τη χαρακτηρίζει, έχει επίσης αποτυπωθεί σε πολλά κείμενά του, κυρίως σε αυτά που βρέθηκαν και δημοσιεύθηκαν τα τελευταία χρόνια. Γι’ αυτήν, άλλωστε, έχει συνθέσει το ωραιότερό του, κατά τη γνώμη μου, ποίημα εκλεκτικού έρωτα, το «Γήπεδον». Στη μεταξύ τους συνάντηση και τον έρωτά τους διακρίνουμε τα χαρακτηριστικά του υπερρεαλιστικού έρωτα: τρελός και απόλυτος. Το γαμήλιο ταξίδι τους στο Ναύπλιο φαντάζει σχεδόν μυθοποιημένο στις μέρες μας, μέσα από τα κείμενά τους και τις φωτογραφίες στις οποίες οι δύο δημιουργοί αλληλοφωτογραφίζονται ή σκηνοθετούν συνεργατικά ακολουθώντας τις αρχές του υπερρεαλιστικού κινήματος.

Ποιον δρόμο ακολουθήσατε για να συνθέσετε το θεατρικό «σενάριο»; Βασίζεται σε ελλειπτικότητα και αφαιρετικότητα;

Δεν σας κρύβω πως όλα αυτά τα χρόνια που ερευνώ και μελετώ τη ζωή και το έργο τους, κυρίως αυτό της Χατζηλαζάρου, μου είχε περάσει από το μυαλό η ιδέα πως αυτή η σχέση θα μπορούσε άνετα να παρουσιαστεί θεατρικά. Ουδέποτε όμως ξεκίνησα να συγγράψω κάτι προς αυτή την κατεύθυνση· άλλωστε μελετητής είμαι, όχι θεατρικός συγγραφέας. Οταν όμως μου έγινε η πρόταση/ανάθεση από τον καλλιτεχνικό διευθυντή του Φεστιβάλ Ακροναυπλίας Θοδωρή Γκόνη, τον οποίο και ευχαριστώ για την ευκαιρία που μου έδωσε και για την εμπιστοσύνη που έδειξε, δεν μπορώ να πω ότι αιφνιδιάστηκα. Η πρόταση πυροδότησε μέσα μου ένα υλικό και μια κατεύθυνση που υποσυνείδητα είχα ήδη σκεφτεί και ίσως και σχεδιάσει. Για μένα ήταν ξεκάθαρο από την αρχή: η θεατρική απόδοση της πολυσύνθετης σχέσης του Εμπειρίκου και της Χατζηλαζάρου δεν θα μπορούσε να ήταν άλλη παρά μέσω της αφαίρεσης και της υπέρβασης, τουτέστιν μέσω της ποίησης. Οι δύο ήρωες συνομιλούν μέσω των στίχων τους, μέσω των κειμένων τους, εγώ απλώς έδωσα μια φόρμα σε αυτή τη συνομιλία. Για τη σύνθεση του έργου αξιοποιήθηκε μια σειρά από τεκμήρια και κείμενα. Εξαρχής, επίσης, είχα αποφασίσει να ενσωματωθεί στην παράσταση ένα σημαντικό τμήμα από τη γνωστή σειρά φωτογραφιών που τραβήχτηκαν στο Μπούρτζι. Και τι ωραία η ιδέα του Γκόνη, η παράσταση που αναπλάθει δημιουργικά πτυχές της σχέσης των Εμπειρίκου και Χατζηλαζάρου, να γίνει στο Μπούρτζι! Ετσι, η Μάτση Χατζηλαζάρου και ο Ανδρέας Εμπειρίκος επιστρέφουν, θεατρικώ τω τρόπω, στον τόπο όπου δημιουργήθηκε ο μύθος της σχέσης τους.