«Τα πάντα στην “Οδύσσεια” είναι μεταμόρφωση»

Ο Κριστόφ Ονό-ντι Μπιο δεν έκρυψε ποτέ την αγάπη του για την Ελλάδα. Ο αναπληρωτής διευθυντής του εβδομαδιαίου περιοδικού «Le Point» έχει γράψει στο παρελθόν για το Άγιον Όρος και τις ελληνικές θάλασσες, όμως στο νέο του μυθιστόρημα «Η οδύσσεια της “Οδύσσειας“» επιστρέφει στον Όμηρο, αφηγούμενος εκ νέου την «Οδύσσεια». Παράλληλα, περιοδεύει στη Γαλλία υποστηρίζοντας ότι το ομηρικό έπος θα έπρεπε να αποτελεί το βασικό ανάγνωσμα κάθε Γάλλου από την ηλικία των 15 ετών και άνω.

Γιατί επιλέξατε την «Οδύσσεια» ως βάση για το νέο σας μυθιστόρημα;

Γιατί ο καθένας μας έχει τη δική του Ιθάκη βαθιά στην καρδιά του, όπως ο Οδυσσέας. Το σταθερό του σημείο, το κέντρο βάρους του. Η «Οδύσσεια» είναι η πανανθρώπινη ιστορία ενός ανθρώπου που προσπαθεί να επιστρέψει στην πατρίδα του, αντιμετωπίζοντας αμέτρητους κινδύνους. Ο Οδυσσέας είναι ένας από τους πρώτους πραγματικά σύγχρονους ήρωες, και γι’ αυτό εξακολουθεί να μας γοητεύει. Δεν είναι ούτε απόλυτα καλός ούτε απόλυτα κακός. Είναι άλλοτε συνετός και άλλοτε απερίσκεπτος· επιδεικνύει αλαζονεία απέναντι στον Κύκλωπα, για παράδειγμα. Είναι ταυτόχρονα πιστός στην Πηνελόπη και άπιστος με την Καλυψώ ή την Κίρκη. Αν στη μία περίπτωση είναι αιχμάλωτος, στην άλλη παραμένει περισσότερο από έναν χρόνο από επιλογή του. Η “Οδύσσεια”, λοιπόν, συμπυκνώνει όλες τις εμπειρίες που μπορεί να ζήσει ένας άνθρωπος: το πένθος, τον πόνο, τη χαρά, το θάρρος, την προδοσία, την κατάκτηση, την επιθυμία. Και γι’ αυτό μιλάει σε όλους. Οι Γάλλοι μεγάλωσαν με κινούμενα σχέδια που αφηγούνταν την “Οδύσσεια”· ολόκληρες γενιές ανατράφηκαν με αυτή την ιστορία. Εγώ, από την πλευρά μου, αναλαμβάνω να αφηγηθώ αυτούς τους 12.000 στίχους σε πρώτο πρόσωπο, ώστε να γίνουν πιο προσιτοί στο γαλλικό κοινό.

Έχετε πει ότι ο Ομηρος ήταν εξαιρετικά πρωτοποριακός…

Ναι. Ο Όμηρος μιλούσε ήδη για τον διανθρωπισμό (transhumanism) μέσα από την Καλυψώ, η οποία υπόσχεται στον Οδυσσέα την αθανασία. Η ίδια η Καλυψώ εκφράζει και μια βαθιά φεμινιστική φωνή, όταν αναρωτιέται γιατί εκείνη δεν μπορεί να επιθυμεί έναν έλληνα θεό, ενώ οι άνδρες μπορούν να επιθυμούν θεές. Μιλάει επίσης, κατά κάποιον τρόπο, για την τεχνητή νοημοσύνη, με τους Φαίακες, που κυβερνούν τα πλοία τους μόνο με τη δύναμη της σκέψης. Προαναγγέλλει ακόμη και την ιδέα της Google και της απόλυτης γνώσης, μέσα από τις Σειρήνες, που υπόσχονται την καθολική γνώση. Και, πάνω απ’ όλα, πραγματεύεται ό,τι απασχολεί την ανθρωπότητα από την αυγή του χρόνου: ποιος είμαι, πώς ονομάζομαι, πού ανήκω, ποιον αγαπώ πραγματικά; Γι’ αυτό πρόκειται για ένα τέλειο έργο. Περιέχει τόσο τα διαχρονικά ερωτήματα του ανθρώπου όσο και εκείνα που μοιάζουν απολύτως σύγχρονα. Είναι επίσης ένα “μυθιστόρημα κατασκοπείας”, με την ανακατάληψη της Ιθάκης. Είναι μια περιπέτεια λήψης αποφάσεων, όταν ο Οδυσσέας καλείται να επιλέξει ανάμεσα στη Χάρυβδη και τη Σκύλλα: να χάσει ολόκληρο το πλήρωμά του ή μόνο έξι άνδρες. Οι γυναικείοι χαρακτήρες είναι εξαιρετικά ισχυροί, και αυτό είναι μοναδικό. Η Πηνελόπη κρατά μόνη της το παλάτι, παρότι περιβάλλεται από αρπακτικά. Η Κίρκη διοικεί το νησί της με απόλυτη κυριαρχία. Και η Ναυσικά, όταν αντικρίζει έναν άγνωστο άνδρα, γυμνό και καταταλαιπωρημένο, δεν τον αποστρέφεται· τον προσκαλεί, τον περιποιείται και τον τρέφει. Είναι ένα έργο βαθιά ανθρώπινο, γιατί δεν υπάρχει μέσα του τίποτε το απάνθρωπο.

Άρα θα μπορούμε να διαβάζουμε τον Ομηρο και σε πενήντα χρόνια;

Είμαι πεπεισμένος ότι ακόμη και αν ξαναδιαβάσουμε τον Ομηρο σε έναν ή δύο αιώνες, θα εξακολουθήσουμε να βρίσκουμε αντιστοιχίες με τη σύγχρονη πραγματικότητα. Γιατί κατάφερε να συλλάβει την ίδια την ουσία του ανθρώπου. Αυτό είναι εξαιρετικά σπάνιο. Ελάχιστοι το πετυχαίνουν. Το ζήτημα της μνήμης και της λήθης, που σηματοδοτεί το τέλος της “Οδύσσειας”, είναι συγκλονιστικό. Οι θεοί εμφυτεύουν τη λήθη στο μυαλό των πατέρων που θέλουν να εκδικηθούν τον Οδυσσέα επειδή, επιστρέφοντας στην Ιθάκη, σκότωσε τους γιους τους, οι οποίοι ήταν μνηστήρες της Πηνελόπης. Αυτό μας λέει ότι δεν μπορεί να υπάρξει ειρήνη χωρίς λήθη. Ακόμη κι αν αυτή η ιδέα είναι σκανδαλώδης. Σε όλη τη διάρκεια της “Οδύσσειας” η Πηνελόπη προτρέπει τον Οδυσσέα να μην ξεχάσει ποτέ την Ιθάκη, ενώ παράλληλα ζητεί από τους Ιθακιώτες να μην τον ξεχάσουν, γιατί θα επιστρέψει. Και όμως, στο τέλος, οι θεοί εμφυτεύουν σε όλους τη λήθη, όπως στην ταινία “Inception” του Κρίστοφερ Νόλαν. Είναι μια ανατρεπτική ιδέα, που μας αναγκάζει να σκεφτούμε. Ο Ομηρος δεν κρίνει· απλώς μας θέτει ενώπιον ενός ηθικού διλήμματος. Ο Πλάτων έλεγε ότι ο Ομηρος ήταν ο παιδαγωγός ολόκληρης της Ελλάδας. Εγώ πιστεύω ότι είναι και ο παιδαγωγός ολόκληρης της Γαλλίας.

Πρόσφατα γράψατε ένα άρθρο στο «Le Point» για την Ωραία Ελένη στην ταινία του Κρίστοφερ Νόλαν. Είναι τελικά ζήτημα ποίησης ή όχι;

Το άρθρο μου προκάλεσε πολλά σχόλια, ενώ στην πραγματικότητα δεν έκανα τίποτε άλλο από το να επαναλάβω όσα λέει ο Ομηρος. Όταν περιγράφει μια Ωραία Ελένη που γεννήθηκε από ένα αβγό, είναι παράλογο να ψάχνουμε μια ηθοποιό που… γεννήθηκε από αβγό! Οι ομηρικές προσωνυμίες είναι αρκετά ανοιχτές ώστε ο καθένας να μπορεί να αναγνωρίσει τον εαυτό του μέσα σε αυτές και να ταυτιστεί με το έργο. Αλλωστε, η λέξη ξανθός (xanthos) σημαίνει πράγματι «ξανθός» ή μήπως σημαίνει απλώς «λαμπρός», «φωτεινός», «αστραφτερός»; Αν ο Νόλαν επέλεξε να ευθυγραμμιστεί με την πολιτική της διαφορετικότητας που προωθούν τα Οσκαρ, είναι δικό του θέμα. Σε κάθε περίπτωση, δεν μπορεί να αλλοιώσει το μεγαλείο αυτού του κειμένου.

Είναι άλλη μία μορφή μεταμόρφωσης;

Ναι, ακριβώς. Η μεταμόρφωση βρίσκεται παντού στην “Οδύσσεια”. Τα πάντα είναι ρευστά. Ο Πρωτέας, που συναντά ο Μενέλαος, αλλάζει διαρκώς μορφή. Στο νησί της Κίρκης η μεταμόρφωση αποτελεί κυρίαρχο στοιχείο. Και όταν ο Οδυσσέας επιστρέφει στην Ιθάκη, δεν μεταμφιέζεται απλώς σε ζητιάνο· μεταμορφώνεται πραγματικά σε ζητιάνο. Δεν πρόκειται για μια απλή αλλαγή εμφάνισης, αλλά για αληθινή μεταμόρφωση. Η “Οδύσσεια” είναι, πάνω απ’ όλα, το βασίλειο της μαγείας.