Παύλος Κόντος στα «ΝΕΑ»: «Ο Αριστοτέλης είναι ένας σύγχρονός μας»

Αν κάθε εποχή απαιτεί και τη δική της μετάφραση για ορισμένα «καταγωγικά» κείμενα, η αγγλόφωνη έκδοση των Απάντων του Αριστοτέλη (Hackett) με συνεπιμελητές τον Παύλο Κόντο, καθηγητή του Τμήματος Φιλοσοφίας του Πανεπιστημίου Πατρών, και τον David Reeve (Ντέιβιντ Ριβ) από το Πανεπιστήμιο της Βόρειας Καρολίνας (Chapel Hill), διεκδικεί με αξιώσεις τα πρωτεία. Και όπως φάνηκε από τις μέχρι τώρα παρουσιάσεις, είναι ευτυχής συγκυρία ότι το Πανεπιστήμιο Πατρών συνέβαλε κατά πολύ σε αυτή τη διεθνούς εμβέλειας δίτομη έκδοση των 3.000 σελίδων.

Πολλοί άλλοι καθηγητές του συνεργάστηκαν ως αναγνώστες συγκεκριμένων αριστοτελικών έργων σύμφωνα με την ειδικότητά τους, ενώ το εγχείρημα συγχρηματοδοτήθηκε από πρόγραμμα ΕΣΠΑ με επισπεύδον Ιδρυμα το Πανεπιστήμιο Πατρών. Οι μεταφράσεις υπογράφονται από ξένους αριστοτελιστές και βασίζονται στις πιο πρόσφατες (ή και υπό προετοιμασία) κριτικές εκδόσεις των έργων του φιλοσόφου και απηχούν τις σύγχρονες ερμηνείες τους. Η έκδοση συμπληρώνεται με σχόλια ως προς τις κειμενικές επιλογές των μεταφραστών, με αναλυτική εισαγωγή του καθηγητή Christof Rapp (Κρίστοφ Ραπ –  Πανεπιστήμιο του Μονάχου) και, τέλος, με γλωσσάριο 150 σελίδων που λειτουργεί ταυτόχρονα ως μικρό λεξικό αριστοτελικών όρων.

Τι διαφορετικό υπάρχει σε αυτή τη μετάφραση του Αριστοτέλη, με την έννοια ότι για κάθε μεταφραστή οι όροι του φιλοσόφου συνιστούν πραγματικό εμπόδιο και πιθανότατα χρειάζονται περιφράσεις για να αποδοθούν;

Τα περισσότερα κείμενα έχουν μεταφραστεί από τον ίδιο τον Ντέιβιντ Ριβ. Δύο πράγματα επιτυγχάνει ο Ριβ ως μεταφραστής. Πρώτον, καταφέρνει και αποδίδει στα αγγλικά – που έχουν γίνει πολύ ευέλικτα ως γλώσσα – το συντακτικό της αρχαίας ελληνικής και έτσι διατηρεί ως ένα βαθμό τον ρυθμό της ελληνικής πρότασης. Δεύτερον,  ενίοτε με κόστος, αποδίδει με μόνον μία αγγλική λέξη κάθε αριστοτελικό τεχνικό όρο. Συνολικά, ή έκδοσή μας είναι η πρώτη μετάφραση του αριστοτελικού έργου που διαθέτει απόλυτη «συνοχή». Κάποιοι διαφωνούν με αυτή την τεχνική της μετάφρασης. Γιατί, ισχυρίζονται, έτσι εκβιάζει κανείς κάποια χωρία όπου μία άλλη αγγλική λέξη θα ταίριαζε καλύτερα στα συμφραζόμενα.

Εμείς, ωστόσο, ως επιμελητές της έκδοσης θέλαμε ο σύγχρονος αγγλόφωνος αναγνώστης όταν, για παράδειγμα, συναντά τη λέξη «happiness» να ξέρει ότι αντιστοιχεί μόνο στην ελληνική λέξη ευδαιμονία (και ότι το ίδιο ισχύει και αντιστρόφως). Στις περιπτώσεις που αυτό ήταν αδύνατο, χρησιμοποιούμε δύο αγγλικούς όρους για την ίδια ελληνική λέξη. Επεξηγούμε όλες τις μεταφραστικές επιλογές μας στο εκτενές γλωσσάριο στο τέλος της έκδοσης. Σημειωτέον ότι για πρώτη φορά μια αντίστοιχη έκδοση συνοδεύεται από τέτοιο γλωσσάριο.

Για τα μεγάλα κείμενα, όπως τους αρχαίους κλασικούς, την «Ορέστεια» ή τον «Σαίξπηρ» λέμε ότι κάθε γενιά θέλει τη μετάφρασή της. Ισχύει αυτό για τον Αριστοτέλη;

Ασφαλώς ναι. Για τρεις λόγους. Πρώτον, έχουν υπάρξει νέες εκδόσεις πολλών αριστοτελικών κειμένων, δηλαδή, έχει αλλάξει το ίδιο το πρωτότυπο κείμενο που αποδίδεται στον Αριστοτέλη. Δεύτερον, έχει αλλάξει σημαντικά η αγγλική γλώσσα και οι γλωσσικές δεξιότητες του μέσου αγγλόφωνου αναγνώστη. Τρίτον, έχει αλλάξει και η ερμηνεία κάποιων αριστοτελικών χωρίων ή εννοιών. Αυτό σε καθοδηγεί πολλές φορές στον τρόπο απόδοσης ορισμένων χωρίων που κρύβουν μια σημαντική αμφισημία.

Ποια αμφισημία, ας πούμε, μπορούμε να υποδείξουμε ως παράδειγμα στους αναγνώστες;

Υπάρχει μια κλασική αμφισημία στo Κεφάλαιο 6 των «Ηθικών Νικομαχείων»: το σημείο όπου δεν γίνεται σαφές εάν η αριστοτελική φρόνησις – η διανοητική ικανότητα να κατανοώ τι είναι ευδαιμονία και ποια πράξη πρέπει να κάνω εδώ και τώρα – αφορά τα μέσα της πράξης ή τους σκοπούς της. Ολα εξαρτώνται από το πώς θα κατανοήσουμε την αναφορική αντωνυμία οὗ του ελληνικού κειμένου. Αντίθετα με πολλούς άλλους μεταφραστές, εμείς διατηρήσαμε αυτή την αμφισημία στην αγγλική μετάφραση και την ίδια στρατηγική ακολουθούμε με όλες τις αμφισημίες που συναντάμε στο αριστοτελικό έργο.

Αναφέρατε ήδη την έννοια της ευδαιμονίας και ξέρουμε ότι συγχέεται με την «ευτυχία». Ας πούμε λοιπόν ότι σήμερα η ευτυχία συνδέεται με την πρόσκαιρη απόλαυση ή την έξωθεν επιβεβαίωση. Με ποιον τρόπο η αριστοτελική ευδαιμονία – μια άσκηση της αρετής, κατά τ’ άλλα – μπορεί να προσφέρει ένα παράδειγμα για όσους ασφυκτιούν με το άγχος της ψηφιακής εικόνας τους;

Η έμφαση του Αριστοτέλη είναι ότι η ευδαιμονία δεν μπορεί να προέρχεται παρά μόνο από μια δραστηριότητα της δικής μας ψυχής. Και μάλιστα μια δραστηριότητα που ασκείται καλά. Η προφανής διαφοροποίηση εδώ είναι ανάμεσα σ’ αυτό που πηγάζει από μέσα μας και σ’ αυτό που δεχόμαστε απέξω. Οι αρχαίοι δεν θα μπορούσαν να σκεφτούν το δεύτερο, έτσι κι αλλιώς, παρά μόνον με όρους δημόσιας/πολιτικής αναγνώρισης. Αυτό που κάνει ο σημερινός άνθρωπος με τα social media, για παράδειγμα, θα ήταν ακατανόητο. Είναι κάτι που ως ιδέα εμφανίζεται στη νεότερη εποχή και ειδικά στον Ρουσσώ – η ιδέα, δηλαδή, ότι υπάρχουν άνθρωποι των οποίων η ευδαιμονία και η απόλαυση πηγάζει από το βλέμμα των τρίτων.

Στην εποχή μας, μάλιστα, έχουμε έναν διπλασιασμό αυτού του φαινομένου, επειδή η διαμεσολάβηση περνά όχι απλώς από το βλέμμα του άλλου αλλά και μέσω της ψηφιακής εικόνας. Τι μπορούμε, άραγε, να πούμε στους νέους που αναζητούν την επιβεβαίωση σε αυτό το επίπεδο;  Να τους καλέσουμε να γευτούν μια ευδαιμονία που πηγάζει από κάποια δραστηριότητα της δικής τους ψυχής, μια δραστηριότητα που επιτελούν με επιτυχία. Και τότε εκείνοι πιθανότατα θα αντιδράσουν ρωτώντας: γιατί θα πρέπει αυτή η δραστηριότητα να γίνεται όσο καλύτερα μπορούμε; Γιατί μάς υποβάλλετε την ιδέα της επιτυχίας ή ενός success story; Ο Αριστοτέλης θα απαντούσε: γιατί τότε θα απολαύσετε πραγματικά την ομορφιά αυτής της δραστηριότητας και, άρα, θα μεγιστοποιήσετε τη δική σας ηδονή.

Αριστοτέλης, εκτός άλλων, σημαίνει πολιτική ανάλυση. Και στην εποχή μας αυτό που αναγνωρίζουμε εύκολα είναι η τοξικότητα και η πόλωση. Μπορεί η αριστοτελική έννοια της «μεσότητας» να λειτουργήσει ως εργαλείο πολιτικής και κοινωνικής συμφιλίωσης;

Πολιτική μεσότητα είναι η εξισορρόπηση ανάμεσα στους πολύ πλούσιους και τους πολύ φτωχούς. Αρα, θα μπορούσαμε να πούμε ότι η μεσαία τάξη πρέπει να είναι κάθε φορά ο ρυθμιστής. Και αν είχαμε, ας πούμε, να προτείνουμε από πού να διαλέξουμε τον νομοθέτη μας, θα ήταν καλό να προέρχεται από τη μεσαία τάξη.

Ο Αριστοτέλης πιστεύει ότι αν διοικούν οι πλούσιοι, μόνο επειδή είναι πλούσιοι, οδηγούμαστε σε πολιτική καταστροφή, γιατί οι πλούσιοι είναι συνήθως φαύλοι και, άρα, θα επιβάλουν μια ολιγαρχία του χρήματος κα όχι αριστοκρατία. Και αν διοικεί απλώς ο όχλος, θα επιβάλει οχλοκρατία. Αυτή η συζήτηση περί μεσότητας μας οδηγεί σε ένα βασικό συμπέρασμα όταν κάνουμε αναγωγή στο σήμερα: ότι ένα από τα τραγικά προβλήματα της σύγχρονης πολιτικής ζωής στην Ελλάδα και στην Ευρώπη είναι η καταστροφή της μεσαίας τάξης. Σήμερα, η μεσαία τάξη αποδυναμώνεται, συμπιέζεται και απελπίζεται. Δεν την υποτιμούν μόνο οικονομικά, την υποτιμούν πολιτικά και αξιακά. Και το κάνουν σκόπιμα για να επιβάλουν μορφές σύγχρονης ολιγαρχίας.

Αλλη συζήτηση που αφορά την εποχή μας είναι με έναν τρόπο η «φρόνηση» με την έννοια της πρακτικής σοφίας. Παραχωρούμε αναπόφευκτα ολοένα και περισσότερες ελευθερίες σε αλγόριθμους. Εδώ πώς μπορεί να επαναπροσδιοριστεί η έννοια της φρόνησης: ανήκει μόνο στον άνθρωπο ή μια μηχανή μπορεί να την αποκτήσει;

Είναι μια σχεδόν μεταφυσική συζήτηση για το εάν υπάρχει κάτι εγγενές στον άνθρωπο που δεν θα μπορεί ποτέ να αντικατασταθεί από τη μηχανή. Είναι, άραγε, τα συναισθήματα; Δεν το ξέρω. Ξέρω το εξής όμως: ότι η φρόνηση είναι η ικανότητα να παίρνουμε δικές μας αποφάσεις, σωστές αποφάσεις, για το τι είναι ευδαιμονία και αγαθό.

Η φρόνηση είναι μια κριτική ικανότητα. Ακόμα και να μπορεί μία μηχανή να μας προτείνει λύσεις και αποφάσεις, τον τελευταίο λόγο θα πρέπει να τον έχουμε εμείς. Στην πραγματικότητα ζούμε ένα πρόβλημα που το έχει ξαναζήσει η ανθρωπότητα: το να ακολουθούμε εντολές επειδή απλώς κάποιος – είτε χάρη στην αυθεντία είτε χάρη στην εξουσία του – τις έδωσε. Αυτό που ήταν απλώς πολιτικό πρόβλημα παλιότερα τώρα γίνεται πρόβλημα υπαρξιακό. Είναι μία μάχη του μέλλοντος και για να την κερδίσουμε πρέπει να εδραιώσουμε ως ύψιστη ατομική και συλλογική αξία την προσωπική ευθύνη.