- Advertisement -
Ο Μενέλαος Χαραλαμπίδης έχει κατορθώσει κάτι αξιομνημόνευτο: τα απαιτητικά συγγράμματά του για την περίοδο της Κατοχής, του Εμφυλίου και της Συνεργασίας με τον γερμανό κατακτητή έχουν γίνει μπεστ-σέλερ. Ο ίδιος διοργανώνει ιστορικούς περιπάτους σε περιοχές της Αθήνας, όπου ο κόσμος συρρέει μαζικά για να τον ακούσει.
Σ’ έναν περίπατο πρόσφατα οι περαστικοί μπλέκονταν ανάμεσα στους συμμετέχοντες για να τον ακούσουν. Κάποιος τον χαρακτήρισε «ροκ σταρ της Ιστορίας» με τον ίδιο να γελά. Ο Χαραλαμπίδης μιλά απλά και ίσως αυτό καθιστά τα βιβλία του τόσο επιτυχημένα (Οι «Δωσίλογοι», εκδ. Αλεξάνδρεια, Αθήνα 2023, έχουν πουλήσει περισσότερα από 70.000 αντίτυπα).
Ισως, πάλι να φταίει η άγνοια ενός μεγάλου μέρους της κοινωνίας για μερικές σκοτεινές σελίδες της πρόσφατης ελληνικής Ιστορίας. Συναντηθήκαμε μαζί του με τη συζήτηση να επικεντρώνεται γύρω από την ιστορική έρευνα και την νοηματοδότηση που δίνει η εκάστοτε εποχή στα γεγονότα του παρελθόντος.
Εχοντας ασχοληθεί κυρίως με την περίοδο αυτή και εκδώσει ήδη τρεις μονογραφίες, πόσες φορές ξεβολευτήκατε από τα ευρήματα της έρευνας και αναγκαστήκατε να αναθεωρήσετε τις τυχόν βεβαιότητές σας;
Είναι δεδομένο για τους επαγγελματίες ιστορικούς ότι ανακαλύπτουμε μέσα από την έρευνα πράγματα που ανατρέπουν όσα γνωρίζαμε. Οταν τελειώνουμε το σχολείο και μπαίνουμε στο πανεπιστήμιο, και κυρίως στα μεταπτυχιακά, όπου μπαίνει περισσότερο η έρευνα, ανακαλύπτουμε ότι αυτά που μάθαμε στο σχολείο είναι σε μεγάλο βαθμό ελλιπή, στρεβλά, επιλεκτικά. Γι’ αυτό λέω συνήθως ότι χρειάζεται γερό στομάχι για να είσαι ιστορικός: κάθε τόσο ανακαλύπτεις μια διαφορετική κατάσταση και μαθαίνεις να αμφισβητείς τις βεβαιότητες που είχες. Είναι μια διαδικασία λίγο επώδυνη, αλλά αναγκαία.
Ποιο ήταν το μεγαλύτερο σοκ που έχετε πάθει;
Αν έπρεπε να εστιάσω κάπου, είναι η παράδοση αναπήρων πολέμου του αλβανικού μετώπου από τις ελληνικές Αρχές στις γερμανικές, προς εκτέλεση. Τους παρέδωσαν όχι επειδή ήταν ανάπηροι, αλλά επειδή στο μεταξύ είχαν οργανωθεί στο ΕΑΜ και στο Κομμουνιστικό Κόμμα. Και πριν από την παράδοση έχουμε δύο ομαδικές εκτελέσεις όπου το εκτελεστικό απόσπασμα αποτελούνταν από Ελληνες. Ηταν πολύ δύσκολο να το χωνέψω: ελληνικό εκτελεστικό απόσπασμα και απέναντι ακρωτηριασμένοι ήρωες πολέμου. Είναι μια θαμμένη ιστορία.
Ποιο κομμάτι της έρευνας για τους δωσίλογους ήταν το δυσκολότερο;
Για να γράψουμε Ιστορία, χρειαζόμαστε τις πρωτογενείς πηγές, τα αρχεία. Το πιο δύσκολο κομμάτι είναι όταν δεν έχεις πρόσβαση σε αυτά, είτε γιατί σου απαγορεύεται είτε γιατί έχουν καταστραφεί. Αυτή είναι η μεγαλύτερη δυσκολία: τα αρχεία που αφορούν δύσκολα θέματα. Η συνεργασία με τον κατακτητή απασχόλησε όλη την Ευρώπη, δεν είναι μόνο ελληνική περίπτωση. Στην Ελλάδα αργήσαμε πάρα πολύ να το συζητήσουμε και δεν έχουν γίνει ακόμη οι απαραίτητες κινήσεις σε θεσμικό επίπεδο. Στη Γαλλία ή στο Βέλγιο το κράτος έχει τοποθετηθεί απέναντι σε ένα παρελθόν που το αφορά. Εδώ όχι.
Αν είχατε πρόσβαση στα αρχεία των Σωμάτων Ασφαλείας που παραμένουν κλειστά, θα βλέπαμε κάτι διαφορετικό στο βιβλίο;
Διαφορετικό δεν θα είχαμε. Με το υλικό που έχω εντοπίσει, κυρίως σε ελληνικά και βρετανικά αρχεία, το βιβλίο δίνει μια πολύ καθαρή εικόνα, που δεν ανατρέπεται. Με πρόσβαση σε εκείνα τα αρχεία θα τεκμηριώναμε καλύτερα τις βασικές υποθέσεις και θα είχαμε πιο καθαρή εικόνα για τη συνεργασία, και ιδίως για την οικονομική, που φτάνει πιο μακριά στον χρόνο: κάποιοι επιχειρηματίες απέκτησαν τότε οικονομική επιφάνεια, εδραίωσαν τις θέσεις τους και μεταπολεμικά τους βλέπουμε να ευημερούν μέχρι σήμερα. Η βάση ήταν στην Κατοχή.
Γιατί έχει σημασία να το ξέρουμε σήμερα;
Η Ιστορία, και αυτό δυστυχώς δεν το μαθαίνουμε στο σχολείο, δεν έχει να κάνει μόνο με το παρελθόν. Πολλές φορές έχει κυρίως να κάνει με το παρόν. Και σε μεθοδολογικό επίπεδο: τα ερωτήματα τα φτιάχνουμε στο εκάστοτε παρόν για να επισκεφθούμε το παρελθόν. Για παράδειγμα, η εμπειρία της πρόσφατης πολύπλευρης κρίσης επηρεάζει τα ερωτήματα που θέτουμε σήμερα για να επισκεφτούμε το παρελθόν. Επιπλέον, κατανοώντας την πρόσφατη Ιστορία, και ιδίως γεγονότα κομβικής σημασίας όπως η Κατοχή, τα Δεκεμβριανά, ο Εμφύλιος, ενισχύουμε την αντιληπτική μας ικανότητα. Αποκτούμε εργαλεία για να καταλάβουμε τι μας συμβαίνει σήμερα, τη διαδρομή που ακολούθησε το ελληνικό κράτος μέχρι τις μέρες μας, και όχι μόνο το κράτος αλλά και η ελληνική κοινωνία.
Είναι επίσης σημαντικό να έχουμε υπόψη ότι σε μια κορυφαία ιστορική στιγμή, όταν όλη η Ευρώπη γύριζε μια καινούργια σελίδα μετά τον πόλεμο, δεν ξεκινήσαμε όλοι από την ίδια αφετηρία. Κάποιοι εκμεταλλευόμενοι τη συνεργασία στα χρόνια της Κατοχής αποκόμισαν οφέλη, με αποτέλεσμα στο νέο ξεκίνημα μετά την Απελευθέρωση να είναι ευνοημένοι συγκριτικά με το κομμάτι της κοινωνίας που αντιστάθηκε και μεταπολεμικά βίωσε διώξεις. Στον Εμφύλιο και μετά, σε πολύ πιο ευνοϊκή θέση βρέθηκαν οι άνθρωποι του στρατοπέδου των νικητών, και μέσα σε αυτούς ένα σημαντικό κομμάτι ήταν όσοι είχαν συνεργαστεί με τους Γερμανούς. Σε σαφώς πιο δυσμενή θέση βρέθηκαν κυρίως όσοι είχαν ενταχθεί στο ΕΑΜ, που μεταπολεμικά γνώρισαν τον αποκλεισμό, την περιθωριοποίηση και για πάρα πολλές δεκαετίες διώξεις, εξορίες, φυλακίσεις, ακόμη και εκτελέσεις.
Οταν ήρθε η ομαλότητα μετά τη Μεταπολίτευση, είχαν προηγηθεί 30 χρόνια όπου ένα κομμάτι της κοινωνίας καταπατούσε τα δικαιώματα και τις ελευθερίες ενός άλλου, που βρέθηκε στην πλευρά των ηττημένων. Αυτό το ισοζύγιο δεν το έχουμε στο μυαλό μας όταν μιλάμε σήμερα για την Αριστερά και τη Δεξιά: για 30 χρόνια ένα κομμάτι της ελληνικής κοινωνίας ήταν πολίτες β’ κατηγορίας.
Μενέλαος Χαραλαμπίδης
«Οι Δωσίλογοι»
Ενοπλη, πολιτική και οικονομική συνεργασία στα χρόνια της Κατοχής
Εκδ. Αλεξάνδρεια 2023, σελ. 432
Τιμή 23 ευρώ
Comments are closed.