Η μνήμη, οι μύθοι και οι «Λιθοβολούσες» της Σερίφου

Σέριφος, Μεγάλο Λιβάδι 21 Αυγούστου 1916: Οι εργάτες στα ορυχεία σιδήρου του νησιού απεργούν διεκδικώντας από τον γερμανό ιδιοκτήτη των μεταλλείων ασφαλείς συνθήκες εργασίας και καλύτερο μεροκάματο. Αποτέλεσμα της απεργίας ήταν η αιματηρή συμπλοκή μεταλλωρύχων και χωροφυλάκων αλλά και η καθιέρωση για πρώτη φορά στην Ελλάδα της οκτάωρης ημερήσιας εργασίας.

Κάθε χρόνο το Μεγάλο Λιβάδι θυμάται τα ιστορικά γεγονότα με εκδηλώσεις μνήμης. Στη φετινή επέτειο συμπλήρωσης εκατό δέκα χρόνων η εικαστική δημιουργός και αρχιτέκτονας Σοφία Ντώνα παρουσιάζει την ταινία της, ένα οπτικό δοκίμιο με τίτλο «Οι Λιθοβολούσες» και προσθέτει την άλλη ματιά στην τοπική ιστορία, από την πλευρά των γυναικών.

«Συναντήθηκα με αυτή την ιστορική απεργία μετά την πρόσκληση του Δικτύου Αρχιπέλαγος που μου πρότεινε τη δημιουργία του έργου. Αποφάσισα να εστιάσω στην απεργία του 1916 επειδή αλλάζει η νομοθεσία για το οκτάωρο. Η αρχειακή έρευνα, οι συνεντεύξεις με πρώην μεταλλωρύχους και γυναίκες που οι οικογένειες τους είχαν ζήσει τα γεγονότα της απεργίας ή είχαν δουλέψει στα ορυχεία της Σέριφος,, τα οποία λειτουργούσαν έως τις αρχές της δεκαετίας του ’60, με οδήγησαν στη διαπίστωση ότι και οι γυναίκες συμμετείχαν τότε ενεργά», εξηγεί η Σοφία Ντώνα.

«Αυτή η απόφασή μου να εστιάσω στη θεματική με οδήγησε στην Αικατερίνη Μουστάκα και στην εγγονή της Κατίνα Κοτσίκου που είναι 85 χρονών και την οποία συνάντησα στη λειτουργία της Κυριακής στη Χώρα της Σερίφου, στην Αννα Ρώτα και την εγγονή της Αννα Ταβουλάρη, μέλος του Συλλόγου Μεγάλου Λιβαδιού της Σερίφου, στη Μαρία Λιβανίου μέλος του Συλλόγου Ανδρομέδα, στον Αντώνη Λιβάνιο, τον Γιώργο Μαγουλά, τον Ζαννή Ζοΐλη πρώην μεταλλωρύχους του νησιού».

Η καλλιτέχνις, κατά τη διάρκεια της διαμονής της στο νησί τον χειμώνα του 2025 σε συνεργασία με το Kotoki Art Space, διερεύνησε τοπικά αρχεία και αφηγήσεις, αποκαλύπτοντας ίχνη της Αικατερίνης Βαλσαμάκη, μιας προσωπικότητας με σημαντικό ρόλο στα γεγονότα εκείνης της εποχής.

Πετούσαν πέτρες

«Οι γυναίκες στη συμπλοκή με τους χωροφύλακες άρχισαν να πετάνε βαριές πέτρες. Ηταν πέτρες από το μετάλλευμα. Μία από αυτές πρώτη σκότωσε τον αρχιχωροφύλακα Χαρίλαο Χρυσάνθου. Εμαθα ότι λέγεται Αικατερίνη Βαλσαμάκη-Μουστάκα. Μάλιστα η ίδια, για να το παινευτεί, ομολόγησε την πράξη της και φυλακίστηκε. Ηταν μάλιστα έγκυος και γέννησε στη φυλακή την κόρη της. Η Αννα Ρώτα μου διηγήθηκε το πώς ο Χρυσάνθου φώναζε “Φτάνει πια κυρίες μου, φτάνει” καθώς τον λιθοβολούσαν. Με ενδιέφερε ότι αυτές οι γυναίκες παρουσιάζονται πάντα ως επαναστάτριες σε σχέση με τους άντρες τους ή τα παιδιά τους αλλά ποτέ ως επαναστάτριες με το δικό τους όραμα. Οταν συμβαίνει αυτό αμφισβητούνται πάντα ως εγωίστριες ή ότι ήθελαν να δειχτούν. Οι αφηγήσεις στις “Λιθοβολούσες” περιγράφουν την Αικατερίνη. Αν και οι περισσότεροι στο νησί διαψεύδουν και αμφισβητούσαν την πράξη της, παρόλο που η ίδια το έχει ομολογήσει».

Η Ντώνα ξεκίνησε να δουλεύει την πειραματική της ταινία, ως ένα δοκίμιο πάνω σε μαύρη οθόνη. Η ταινία υφαίνει μνήμη, μύθο και φεμινιστική αντίσταση, συνδέοντας τις «λιθοβολούσες», με τη καθηλωτική δύναμη του βλέμματος της Μέδουσας, χαραγμένο στο τοπίο του νησιού. Η Θάλεια Ιωαννίδου επεξεργάστηκε τον ήχο ώστε η ταινία να αποκτήσει ένα πολύ καθοριστικό στοιχείο.

«Είναι ένας ήχος απόκοσμος. Μπήκαμε στη σήραγγα, όπου δεν γίνονται πλέον εξορύξεις και ηχογραφήσαμε τη σιωπή και τον αέρα που περνά ανάμεσα στις πέτρες, σέρναμε τις ράγες, ηχογραφήσαμε αυτή την παράξενη αίσθηση, προσθέσαμε πλάνα από τη σήραγγα μαζί με εικόνες αρχείου. Μας μιλά και η εγγονή της Κατερίνας Βαλσαμάκη, η Κατίνα Κοτσίκου. Η δική της εκδοχή είναι ότι η γιαγιά της χτύπησε τον χωροφύλακα με μαγκούρα και όχι με πέτρα. Μου μίλησε περισσότερο για την ιστορία της μητέρας της. Τραγική λόγω της γέννησής της στη φυλακή.

Ο άντρας της την κακοποιούσε και απέβαλε στο πρώτο της παιδί. Εκείνο που μου έκανε εντύπωση είναι ότι στη γλώσσα του τόπου χρησιμοποιούν εξαιτίας των μεταλλείων και τη ζωή τους που ήταν συνδεδεμένη με αυτά, την έκφραση “πετρώθηκαν”. Οι παλιοί εργάτες που μίλησα μαζί τους, μου έλεγαν για τα εργατικά ατυχήματα ότι “πετρώθηκαν”. Δηλαδή όταν κατέρρεαν οι στοές και τους καταπλάκωναν οι πέτρες. Αυτό το “πετρώθηκαν” μου θύμισε τον μύθο της Μέδουσας, του Περσέα και της Ανδρομέδας, που η έκβαση του καταλήγει στη Σέριφο. Με τον Περσέα να αντιμετωπίζει τον μνηστήρα της Ανδρομέδας δείχνοντας το κομμένο κεφάλι με το τρομακτικό βλέμμα της Μέδουσας».

Μύθοι και αστερισμοί

Από τα πλάνα στα βάθη των βιομηχανικών ερειπίων η Σοφία Ντώνα κάνει άλματα στο παρελθόν των αρχαίων μύθων, στα ευρήματα της αρχαιολογικής συλλογής Σερίφου, αλλά και στον έναστρο ουρανό συνδέοντας πρωταγωνιστές της ιστορίας του νησιού, με μυθικούς ήρωες και ηρωίδες. Σύμφωνα με τον αρχαίο μύθο όταν ο Περσέας πέθανε, οι θεοί τον έστειλαν στα άστρα. Μαζί του καταστέρισαν την Ανδρομέδα και τους γονείς της Κηφέα και Κασσιόπη. Ετσι δημιουργήθηκαν οι αστερισμοί του Περσέα, της Ανδρομέδας, της Κασσιόπης του Κηφέα, του Πηγάσου και του Δράκοντα, αποτυπώνοντας την ιστορία τους στον ουράνιο θόλο.

«Σκέφτηκα να συνδέσω τις ιστορίες των γυναικών με αυτούς τους αστερισμούς. Οι “Λιθοβολούσες” αναφέρονται και στις γυναίκες των σύγχρονων επαναστάσεων. Οι οποίες στην ταινία αδιόρατα ενώνονται με τον αστερισμό της Ανδρομέδας καθώς σηκώνουν την πέτρα για να αμυνθούν και να διεκδικήσουν. Βλέπουμε ότι δεν είναι αδύναμες, αλλά απειλητικές. Είναι οι γυναίκες που σήμερα δίνουν την αίσθηση ότι έχουν τη δύναμη που στο παρελθόν την είχαν κρυμμένη».