Η ιστορική διαδρομή του Βενιζέλου ξετυλίγεται μέσα από το τραγούδι – Ο Λάμπρος Λιάβας στα «ΝΕΑ»

Αντί να εξιστορεί παραμύθια, διάβαζε από ένα φθαρμένο τετράδιο στιχάκια για τον Βενιζέλο. «Για τον Βενιζέλο μας», όπως λέει χαρακτηριστικά ο Λάμπρος Λιάβας, ο οποίος ανασύρει την ανάμνηση η οποία μαρτυρά τον βαθύ δεσμό που ανέπτυξε ο απλός κόσμος με τον ηγέτη: «Το χρόνο εξήντα τέσσερα και χίλια οχτακόσα / γιος εγεννήθη στσι Μουρνιές που τα ‘χε τετρακόσα…». Αυτή ακριβώς η λαϊκή λατρεία είναι ο πυρήνας της παράστασης «Βενιζέλε, Βενιζέλε, δώσε μια διαταγή!», σε έρευνα, καλλιτεχνική επιμέλεια, κείμενα και παρουσίαση Λάμπρου Λιάβα που παρουσιάζει το Εθνικό Ιδρυμα «Ελευθέριος Κ. Βενιζέλος» στο Μέγαρο Μουσικής, με αφορμή τη συμπλήρωση 90 χρόνων από τον θάνατο του κρητικού ηγέτη.

Μέσα από αυτή ξετυλίγεται η ιστορική διαδρομή του από ύμνους, πολεμικές επιθεωρήσεις, αλλά και ρεμπέτικα που γράφτηκαν για τον θάνατό του, αποδεικνύοντας ότι για τον λαό η Ιστορία πέρναγε πάντα μέσα από το τραγούδι.

«Στην παράσταση ήταν συνειδητή επιλογή να συμμετέχουν κυρίως τραγουδιστές, μουσικοί και χορευτές από τη νεότερη γενιά», λέει χαρακτηριστικά ο εμπνευστής της και αναφέρει: «Το μουσικό σχήμα Polis Ensemble με εξαιρετικούς δεξιοτέχνες, φοιτητές προπτυχιακοί και μεταπτυχιακοί καθώς και η χορωδία του Τμήματος Μουσικών Σπουδών της Φιλοσοφικής Σχολής του ΕΚΠΑ, χορευτικές ομάδες νέων από τους συλλόγους “Στησίχορος” και “Χοροπαιδεία”.

Τον καμβά του έργου υφαίνουν ύμνοι και θούριοι της εποχής, αποσπάσματα από οπερέτες και πολεμικές επιθεωρήσεις, δημοτικά και λαϊκά τραγούδια από διάφορες περιοχές του Ελληνισμού, κρητικές μαντινάδες και ριζίτικα, ακόμη και ρεμπέτικα τραγούδια που γράφτηκαν για τον θάνατο του Εθνάρχη. Οπως επισημαίνει ένα λαϊκό δίστιχο, “η αγάπη θέλει φίλημα κι ο πόλεμος τραγούδια”».

Ετσι, και για την κρητική επανάσταση στο Θέρισο, τους Βαλκανικούς Πολέμους, τη μικρασιατική εκστρατεία και τις ιστορικές περιπέτειες που ακολούθησαν, η λαϊκή μούσα βρήκε πλούσιο πεδίο έμπνευσης.

«Σε μια εποχή που το ποσοστό του αναλφαβητισμού παρέμενε υψηλό, ενώ οι εφημερίδες και τα άλλα έντυπα ήταν περιορισμένης κυκλοφορίας, τα τραγούδια σε πολλές περιπτώσεις υποκατέστησαν τον γραπτό αλλά και τον προφορικό λόγο. Λειτούργησαν ως “δελτία ειδήσεων” και κιβωτός της συλλογικής ιστορικής μνήμης για να εκφράσουν το ομαδικό συναίσθημα και να γίνουν συμβολικά σημεία αναφοράς για την εθνοπολιτισμική ταυτότητα, τόσο σε τοπικό όσο και σε υπερτοπικό – πανελλήνιο επίπεδο.

Η πιο συνηθισμένη περίπτωση στον χώρο των δημοτικών τραγουδιών είναι η δημιουργία “προσόμοιων” κομματιών, όπου πάνω σε γνωστές παραδοσιακές μελωδίες προσαρμόστηκαν από τοπικούς λαϊκούς ποιητές νεότεροι, επίκαιροι στίχοι, για τον Βενιζέλο, τον βασιλιά, για το όραμα της Μεγάλης Ιδέας για την “Ελλάδα των δύο ηπείρων και των πέντε θαλασσών” που διαλύθηκε στη δίνη του Εμφύλιου Διχασμού», επισημαίνει ο σημαντικός ερευνητής.

Ιδιαιτέρως στην Κρήτη, την πατρίδα του Βενιζέλου, στιχουργήθηκαν, τραγουδήθηκαν και τραγουδιούνται ακόμη προς τιμήν του πλήθος από μαντινάδες αλλά και ριζίτικα τραγούδια. Επίσης είναι γνωστή η μεγάλη αγάπη του για την κρητική μουσική και τους χορούς, που αποτυπώνεται και στη μαντινάδα: «Ηταν και μερακλής καλός, γλεντούσε, τραγουδούσε / κι η κρητική μας μουσική πολύ τον συγκινούσε».

Με τη φωνή του

Ο Λάμπρος Λιάβας αποκαλύπτει ένα ακόμη ενδιαφέρον στοιχείο της παράστασης, στην οποία, όπως λέει, «ακούγονται και δύο ηχογραφήσεις του 1930 σε δίσκο γραμμοφώνου, όπου τραγουδά ο ίδιος δύο κρητικά ριζίτικα. Πρόκειται για ηχογραφήσεις που πραγματοποιήθηκαν τότε από τον Σύλλογο Δημοτικών Τραγουδιών της Μέλπως Μερλιέ, στην πρώτη μεγάλη συστηματική προσπάθεια για καταγραφή της ελληνικής μουσικής παράδοσης (με ιδιαίτερη έμφαση στις μουσικές των προσφύγων που απειλούνταν μετά την Καταστροφή). Τότε ο Βενιζέλος υποστήριξε την πρωτοβουλία αυτή εξασφαλίζοντας ένα μεγάλο κονδύλι (παρόλη την αντίδραση της αντιπολίτευσης) και συμβολικά επέλεξε να τραγουδήσει ο ίδιος δύο ριζίτικα της ιδιαίτερης πατρίδας του».

Αλλη μία ξεχωριστή στιγμή όπου η λαϊκή μούσα εμπνέεται από την ηρωική φιγούρα του Βενιζέλου ήταν οι Βαλκανικοί Πόλεμοι του 1912-13 που χαρακτηρίστηκαν ως «το μεγαλύτερο πολεμικό επίτευγμα του νεοελληνικού κράτους από τη σύστασή του». «Σε διάστημα μόλις δέκα μηνών και με σχετικά μικρό κόστος, υλικό και ανθρώπινο, διπλασίασε τον πληθυσμό και το έδαφός του με την προσάρτηση των “νέων χωρών” (Μακεδονία, Ηπειρος, Κρήτη και νησιά Βόρειου Αιγαίου). Αυτό αποτυπώθηκε και στις μαντινάδες και στα τραγούδια: “Μεγάλους άντρες η Ελλάς πολλούς έχει γεννήσει / μα σαν τον Βενιζέλο μας κανείς δεν θ’ απαντήσει. / Αυτό ‘ναι πράγμα φανερό, ο κόσμος το κηρύττει / γι’ αυτόν καυχάται η Ελλάς, μα πλιο πολύ η Κρήτη. / Η Κρήτη που τον γέννησε κι όπου τον έχει δώσει / στην παλαιά Ελλάδα μας για να τη μεγαλώσει”».