Δημαρχείο της Ερμούπολης: Στο μυαλό του Τσίλλερ, 150 χρόνια μετά

Ενα δημαρχείο-αριστούργημα της νεοκλασικής αρχιτεκτονικής στην ελληνική Περιφέρεια, που ξεπέρασε σε διαστάσεις κι εκείνο της Αθήνας. Ενα μεγαλόπνοο έργο δύο σπουδαίων οραματιστών του 19ου αι. – του δημάρχου Δημητρίου Βαφιαδάκη και του αρχιτέκτονα Ερνέστου Τσίλλερ – που με σημερινούς όρους θα κόστιζε περί τα 10 εκατ. ευρώ. Ενα μνημειακό κτίριο που όσο το επιθύμησαν άλλο τόσο το αμφισβήτησαν, το λοιδόρησαν και δεν απαθανατίστηκε ούτε μία φορά στα 15 χρόνια της ανέγερσής του.

Ο λόγος για το δημαρχείο της Ερμούπολης, το εμβληματικό έργο του αρχιτέκτονα, που αναδείχθηκε σε μία από τις σημαντικότερες μορφές του νεοκλασικισμού. Φέτος, με αφορμή τη συμπλήρωση 150 χρόνων από τη θεμελίωσή του στην πλατεία Μιαούλη (κάποτε Λεωτσάκου), στην καρδιά της πρωτεύουσας των Κυκλάδων, αποκτά ένα νέο «πορτρέτο» του.

Και μέσα από την πληρέστερη καταγραφή που έχει πραγματοποιηθεί μετά την κατασκευή του στο πλαίσιο ερευνητικού προγράμματος που εγκαινίασε η Σχολή Αρχιτεκτονικής του Πανεπιστημίου Νοτρ Νταμ της Ιντιάνα, βασιζόμενη σε κατασκευαστικά και αρχειακά τεκμήρια, «αποκαλύπτεται» στις σελίδες της δίγλωσσης (ελληνικά – αγγλικά) έκδοσης «Το δημαρχείο της Ερμούπολης, 150 χρόνια ενός νεοκλασικού τοπόσημου», που κυκλοφορεί από τις εκδόσεις Μέλισσα.

Ο τόμος που επιμελήθηκε ο αναπληρωτής καθηγητής του πανεπιστημίου Νοτρ Νταμ, Πάολο Βίτι κυκλοφορεί με αφορμή την έκθεση «Στο μυαλό του Τσίλλερ» που πραγματοποιήθηκε στο δημαρχείο Ερμούπολης.

Το ημερολόγιο έδειχνε 11 Ιανουαρίου 1876 όταν τοποθετήθηκε ο θεμέλιος λίθος του δημαρχείου στη σημερινή πλατεία Μιαούλη, δεν ήταν μια κοινή έκταση που ανέμενε τη μεταμόρφωσή της, αλλά ένας χώρος που είχε ήδη διαμορφωθεί, αποτελώντας τόπο συγκέντρωσης και χώρο δημόσιων εκδηλώσεων.

Το δημαρχείο ήταν το πρώτο βήμα της υλοποίησης του οράματος του δημάρχου Δημητρίου Βαφιαδάκη για την πόλη που είχε ιδρυθεί πριν από ακριβώς μισό αιώνα, το 1826, και είχε εξελιχθεί όχι μόνο σε διοικητική πρωτεύουσα των Κυκλάδων, αλλά και σε εμπορικό και ναυτιλιακό κόμβο και εν τέλει σε μια πόλη με ιδιαίτερο χαρακτήρα μέσα στο νεοσύστατο ελληνικό κράτος.

Ο χαρακτήρας αυτός, άλλωστε – ως αστικό κέντρο εθνικής σημασίας – είναι που οδήγησε στην απόφαση να ανατεθεί το έργο στον Τσίλλερ, έναν από τους σημαντικότερους αρχιτέκτονες του 19ου αιώνα στην Ελλάδα, ένα από τα μεγαλύτερα οικοδομικά έργα στη χώρα της εποχής εκείνης. Και μάλιστα μια πόλη που είχε ήδη αποκτήσει αρχιτεκτονική συνοχή και κατά συνέπεια τεχνογνωσία, εξειδικευμένο ανθρώπινο δυναμικό και οικοδομική παράδοση.

Το αρχικό σχέδιο

Η εντυπωσιακή κλίμακα του κτιρίου, με κάτοψη 70×40 μ. και 2.100 τ.μ. στεγασμένης επιφάνειας σε κάθε όροφο δικαιολογούσε την πολυλειτουργικότητά του. Το κτίριο προοριζόταν να στεγάσει εκτός από τις δημοτικές υπηρεσίες, και δικαστικές, καθώς και το Εθνικό Μουσείο, που εγκαταστάθηκε εκεί το 1900.

Στο αρχικό σχέδιο προβλέπονταν βασιλικά διαμερίσματα, στη θέση όπου σήμερα βρίσκεται η αίθουσα του δημοτικού συμβουλίου, στον δεύτερο όροφο, και χώροι για την έδρα της νομαρχίας, της αστυνομίας και της εφορίας, καθώς το πρωτεύον ζητούμενο ήταν να αποκτήσει το κέντρο της πόλης εμβληματική μνημειακότητα.

Γι’ αυτό, άλλωστε, το κτίριο υπερέβη σε μέγεθος και μορφολογία ακόμη και το δημαρχείο Αθηνών και σήμερα αποτελεί ένα μοναδικό παράδειγμα περιφερειακής ελληνικής αρχιτεκτονικής που υπερέβη τα τοπικά όρια, αποκτώντας εθνική σημασία.

Πελεκημένη τοπική πέτρα από τα λατομεία στα βορειοδυτικά παράλια του νησιού για τους εσωτερικούς τοίχος, μάρμαρο από την Τήνο για τις εξωτερικές όψεις και ξύλο καστανιάς για τη μεγάλη ξύλινη κατασκευή που στηρίζει την κεκλιμένη στέγη.

Εμπνευσμένος από τις αναγεννησιακές αρχές του πολεοδομικού σχεδιασμού, ο Τσίλλερ το τοποθέτησε ώστε να δεσπόζει στο πέρας του μεγάλου κάθετου άξονα που, ξεκινώντας από τη θάλασσα και καταλήγοντας στην κεντρική πλατεία, διατρέχει την καρδιά της Ερμούπολης και καθορίζει την αστική της φυσιογνωμία. Ακόμη και σήμερα η μνημειώδης μορφή του έρχεται σε εντυπωσιακή αντίθεση με τη μικρή ιστορική γειτονιά γύρω του.

Σχέδια με μελάνι, μολύβι και τέμπερα – συνολικά 27 που φυλάσσονται στα Γενικά Αρχεία του Κράτους στη Σύρο – αποτυπώνουν λεπτομέρειες του εσωτερικού του κτιρίου, κατασκευαστικά στοιχεία και διακοσμητικά χαρακτηριστικά που δεν υλοποιήθηκαν λόγω κόστους. Μεταξύ αυτών υπάρχουν και πολλά σχέδια σε φυσικό μέγεθος, που αποδίδουν τις προβλεπόμενες αναλογίες διαφόρων αρχιτεκτονικών λεπτομερειών και χρονολογούνται από το 1871 ως το 1888. Δεν υπάρχει, όμως, κανένα που να απεικονίζει το κτίριο στην τελική υλοποιημένη μορφή του, αλλά και καμία φωτογραφία της πλατείας που να δείχνει το μέγαρο κατά τα 15 έτη της ανέγερσής του.

Αρνητική κριτική

Αναστολές, ακυρώσεις, προσφυγές δεν έλειψαν από τη διαδικασία ολοκλήρωσης του κτιρίου, που παρ’ όλα αυτά ολοκληρώθηκε. Η κατασκευή του δημαρχείου, ωστόσο, βρέθηκε συχνά στο επίκεντρο δημόσιας αντιπαράθεσης και αρνητικής κριτικής, όπως την εξέφραζαν οι εφημερίδες της εποχής.

Προτού ληφθεί απόφαση για την κατασκευή του, η απουσία δημαρχείου το 1856 είχε χαρακτηριστεί «μέγιστη έλλειψη», η οικοδόμησή του το 1870 «αξιόλογος ιδέα», το 1872 «πολυδάπανη», το 1879 «συμφέρει να κατεδαφιστεί» το ήδη ανεγερθέν, το 1890 «αντάξιο των ευρωπαϊκών», ενώ το 1891 χαρακτηρίστηκε «προκαταβολικά κενοτάφιο μιας νοσούσης Ερμούπολης» και «κολοσιαία μαρμαρότευκτος ανοησία».

Οσο για το κόστος ανέγερσης, το 1872 ο τοπικός Τύπος ανέφερε το ποσό των 650.000 δρχ. ως εκτιμώμενο κόστος, θεωρώντας το έργο φιλόδοξο και δαπανηρό. Οι συγγραφείς του βιβλίου (Στέφανος Πολυζωίδης, Παύλος Χατζηγρηγορίου, Αλίκη Χαμαλίδου, Λορέντζο Φέι) αναφέρουν ότι με μία κατά προσέγγιση αποτίμηση του σχεδιασμού και της κατασκευής του δημαρχείου θα αντιστοιχούσε σε περίπου 10 εκατομμύρια ευρώ. Ποσό που καθιστά σαφές πως δεν επρόκειτο «απλώς για ένα ακόμη δημοτικό έργο, αλλά μια εξαιρετικά φιλόδοξη κίνηση της πόλης, που επένδυε στην εικόνα της, τη διήγησή της και τη δημόσια ταυτότητά της».

Συλλογικό Το δημαρχείο της Ερμούπολης Εκδ Μέλισσα, 2026, σελ. 160 Τιμή: 45 ευρώ

To βιβλίο θα παρουσιαστεί στις 19 Οκτωβρίου στις 18.30 στο κτίριο της Πρυτανείας του ΕΜΠ (Πατησίων 42). Θα μιλήσουν οι Στέφανος Πολυζωίδης, Πάολο Βίτι, Μανόλης Κορρές, Μάνος Μπίρης, Αλέξης Αθανασίου