Γιάννης Χουβαρδάς στα «ΝΕΑ»: Ίψεν σαν Χίτσκοκ

Ο Γιάννης Χουβαρδάς έχει μια ιδιαίτερη σχέση με τους κόσμους που δεν αποκαλύπτονται εύκολα. Με τα πρόσωπα που κουβαλούν μυστικά, τις σιωπές που λένε περισσότερα από τις λέξεις, τους ήρωες που κάποια στιγμή βρίσκονται αντιμέτωποι όχι μόνο με τους άλλους αλλά και με τον ίδιο τους τον εαυτό. Ισως γι’ αυτό το «Ρόσμερσχολμ» του Ίψεν που ανεβάζει από τις 12 Νοεμβρίου στο Θέατρο Τέχνης Καρόλου Κουν – Φρυνίχου, ν’ αποτελεί μια τόσο ενδιαφέρουσα συνάντηση μαζί του.

«Τα τελευταία χρόνια, όπως προχωράει η παραστασιολογία μου, δεν αναζητώ εγώ τα έργα. Συνήθως βλέπουν κάτι σε μένα αυτά και με πλησιάζουν. Στο συγκεκριμένο, μου τράβηξε την προσοχή το κεντρικό του θέμα αλλά και το σασπένς του, το οποίο είναι έντονο σ’ όλη τη διάρκειά του.

Είναι σαν ένα ψυχολογικό θρίλερ με προεκτάσεις υπαρξιακές, φιλοσοφικές, αστυνομικές, κοινωνικές και πολιτικές όπου νομίζεις ότι ανοίγεις ένα κουτάκι και βρίσκεις την αλήθεια αλλά μετά ανακαλύπτεις μέσα σ’ αυτό άλλο ένα κουτάκι και συνεχίζει έτσι μέχρι το τέλος. Πολλά ερωτήματα μένουν αναπάντητα και είναι σαν ο Ιψεν να έχει από πρόθεση φτιάξει διάφορες παγίδες για να οδηγεί τον θεατή εκεί και να μην έχει τη σιγουριά ότι έχει καταλάβει τι συμβαίνει.

Υπάρχουν διάφορα μυστικά τα οποία συνεχώς ανανεώνονται μέσα στο έργο αλλά το μεγάλο χέρι του Ιψεν είναι φανερό γιατί σε τραβάει και σε βάζει μέσα σ’ αυτό το παιχνίδι τόσο πολύ που δεν μπορείς να βγεις. Κάνει τον θεατή σαν ένα είδος ανασκαφέα, αρχαιολόγου που ψάχνει μαζί με τον συγγραφέα και τα πρόσωπα του έργου στο συνειδητό και το υποσυνείδητο των ηρώων κι αυτό είναι πολύ ενδιαφέρον», αναφέρει ο Γιάννης Χουβαρδάς μιλώντας στα «Πρόσωπα».

Η αφήγηση του έργου αρχίζει να ξεδιπλώνεται με τον Ρόσμερ, έναν άτεκνο και χήρο, να ζει σ’ ένα στοιχειωμένο σπίτι, το Ρόσμερσχολμ με λίγο παρόν, πολλή ιστορία και καθόλου μέλλον. Οταν μια νέα, απελευθερωμένη γυναίκα έρχεται σ’ αυτόν τον σκοτεινό τόπο για να πάρει τη θέση της αυτόχειρας συζύγου, οι δυο τους θα μπορούσαν να ζήσουν έναν μεγάλο έρωτα. Ομως οι μηχανισμοί της δυστυχίας και η δύναμη των νεκρών τους βάζουν εμπόδια προσπαθώντας να επιβληθούν πάνω τους.

Κινηματογραφικά στοιχεία

Ο Γιάννης Χουβαρδάς, διαχειριζόμενος τη συγκεκριμένη ιστόρηση, παράλληλα με τη σκηνοθεσία, προχώρησε σε μια σύγχρονη διασκευή και μετάφραση, κρατώντας στον πυρήνα της το κείμενο του Ιψεν, μεταφέροντας όμως τις εντάσεις και τα ερωτήματά της σ’ ένα σκηνικό σύμπαν που συνομιλεί με το σήμερα.

«Η διασκευή έχει κατά κάποιο τρόπο μια παρέμβαση πολύ ήπια, με την άτυπη συναίνεση του συγγραφέα θέλω να ελπίζω, για να έρθει το έργο πιο κοντά σε μας σήμερα κυρίως στη γλώσσα και το σκεπτικό κάποιων πραγμάτων. Επίσης, διαπίστωσα πολλά κοινά χαρακτηριστικά με κάποιες κινηματογραφικές ταινίες, κάτι που κανείς δεν μπορούσε να φανταστεί ότι θα συνέβαινε, αν δεν διάβαζε το έργο από συγκεκριμένη οπτική γωνία.

Πρόκειται για το “Ρεμπέκα” του Χίτσκοκ, έναν τίτλο καθόλου τυχαίο, από το μυθιστόρημα της Δάφνης Ντι Μοριέ από το οποίο πήρε ο σκηνοθέτης την ταινία. Πιστεύω ότι η Ντι Μοριέ γνώριζε το έργο του Ίψεν γιατί έχουν πολλά κοινά χαρακτηριστικά όπως το αρσενικό στοιχείο και το θηλυκό με την ανώνυμη γυναίκα αλλά και τη θανούσα σύζυγο η οποία συνεχώς τους κρυφοκοιτάει και επ’ ουδενί δεν θέλει να τους εγκαταλείψει.

Η δεύτερη, είναι το “Δεσμώτης του ιλίγγου”, επίσης του Χίτσκοκ, που έχει παρόμοια θέματα με την αδιευκρίνιστη γυναικεία μορφή και τον ανδρικό ήρωα ο οποίος μπαίνει στο παιχνίδι της, ανακαλύπτει τον εαυτό του και την ζωή από πολλές πλευρές. Εκανα λοιπόν τη διασκευή με τέτοιο τρόπο ώστε να υπάρχουν πολλά κινηματογραφικά στοιχεία», δηλώνει ο σκηνοθέτης.

Βασικό συστατικό της παράστασης αποτελεί το ίδιο το σπίτι, το Ρόσμερσχολμ, το οποίο δεν είναι απλώς ο τόπος που φιλοξενεί την ιστορία. Κουβαλάει το παρελθόν της οικογένειας, τις αξίες της, τις απαγορεύσεις αλλά και τις ενοχές που έχουν κληροδοτηθεί από γενιά σε γενιά.

Είναι ένας χώρος που μοιάζει να αντιστέκεται σε κάθε προσπάθεια αλλαγής. Οσο οι ήρωες αναζητούν έναν δρόμο προς το μέλλον, τόσο το ίδιο το σπίτι τούς τραβά πίσω. «Είναι αλήθεια ότι σ’ ένα μεγάλο ποσοστό, όσο κι αν πηγαίνουμε μπροστά, το παρελθόν μας πάντα θα μας καταδιώκει. Αλλιώς δεν θα είχε γραφτεί κι η αρχαία τραγωδία.

Το παρελθόν όμως δεν είναι απαραίτητα κάτι το οποίο μπορεί να μας σκοτώσει, να μας εκμηδενίσει. Μας καθορίζει βέβαια. Εάν υπάρχει κάποιος ο οποίος μπορεί να ξεφύγει τελείως από αυτό, είναι η εξαίρεση στον κανόνα που τον επιβεβαιώνει. Ο κανόνας είναι ότι όλοι κουβαλάμε το παρελθόν μας, το φέρουμε και είτε το ξέρουμε είτε όχι, το προωθούμε», σχολιάζει ο Γιάννης Χουβαρδάς.

Η αναγέννηση

Αναδεικνύοντας τη δύναμη του παρελθόντος, ο Γιάννης Χουβαρδάς έφτιαξε ένα ασφυκτικό σκηνικό τοπίο στο οποίο καλούνται να ζήσουν οι ηθοποιοί του, Γιώργος Γλάστρας, Ηρώ Μπέζου, Σίμος Κακάλας, Αντζελα Μπρούσκου, Αργύρης Ξάφης και Γιάννης Χαρίσης.

Για να διατηρήσει τη σύνδεση με το κινηματογραφικό στοιχείο, έδωσε έμφαση στον περιορισμό τους, ώστε κάθε χειρονομία, κάθε βλέμμα, κάθε ψίθυρός να είναι ορατός. Σ’ αυτό τον χώρο, όμως ταυτόχρονα, το παρελθόν και το μέλλον μοιάζουν να παλεύουν και μέσα απ’ αυτήν την σύγκρουση, γεννιέται η ανάγκη για μια νέα αρχή. «Η αναγέννηση είναι μια πολύ επικίνδυνη ιστορία με πάρα πολλές παγίδες.

Αυτό που λέει ο Ίψεν είναι ότι η ζωή εμπεριέχει την αναγέννηση κι αυτό μπορεί κανείς να το ερμηνεύσει με πολλούς τρόπους. Ενας από αυτούς είναι ότι ακόμα και το τέλος της ζωής είναι μια αναγέννηση. Το πώς μπορεί να χρησιμοποιήσει κανείς αυτήν την ιδέα, είτε μέσα στο έργο είτε έξω, επαφίεται στον καθένα από εμάς», λέει με νόημα ο σκηνοθέτης.

Μολονότι οι ήρωες του «Ρόσμερσχολμ» μοιάζουν παγιδευμένοι στις σκιές του παρελθόντος, υπάρχει για εκείνους μια πιθανότητα εξόδου, με την αλήθεια. Η αποκάλυψη όσων έχουν μείνει κρυμμένα θα μπορούσε να τους απελευθερώσει από τις ενοχές, τις αυταπάτες και τους ρόλους που έχουν αναλάβει να υπηρετούν.

Όμως στον κόσμο του Ίψεν, η αλήθεια δεν είναι ποτέ μια απλή απάντηση. «Το ότι η αλήθεια απελευθερώνει είναι ένα θεώρημα. Πρέπει ν’ αποδειχτεί στην πράξη. Ολοι θα θέλαμε ν’ απελευθερώνει η αλήθεια, να ζούμε τη ζωή μας απόλυτα αληθινά και να περιστοιχιζόμαστε από αλήθεια αλλά δυστυχώς δεν συμβαίνει αφού η ζωή και η κοινωνία είναι φτιαγμένες για να αυτοδιαψεύδονται συνέχεια.

Ο κεντρικός ήρωας ξεκινάει ν’ ανακαλύψει την αλήθεια αλλά μετά έρχεται μια άλλη με πράγματα που δεν τα περιμένει να του συμβούν και ξαφνικά βλέπει ότι δεν μπορεί ν’ αποτινάξει το παρελθόν, το οποίο είναι πολύ βασικό στην ζωή του. Είναι μια μεγάλη ευχή το ότι η αλήθεια απελευθερώνει. ‘Οπως και το ότι η αλήθεια μας βοηθάει εάν τη γνωρίσουμε ν’ απαγκιστρωθούμε όχι μόνο από τις ψευδαισθήσεις και τις δεισιδαιμονίες που διατρέχουν την ζωή μας. Σήμερα, ακόμη κι αν πιστεύουμε ότι έχουμε απαλλαγεί από αυτές, υπάρχουν έστω και βαθιά μέσα μας κι εμφανίζονται κάθε τόσο στην επιφάνεια», επισημαίνει ο δημιουργός της παράστασης.

Οι νέοι σωτήρες

Στην έπαυλη των Ρόσμερ κυκλοφορούν διαρκώς συντηρητικοί πολιτικοί και προοδευτικοί εκδότες, μαζί με οραματιστές φιλοσόφους και φαντάσματα, με τη μορφή των άσπρων αλόγων αλλά κι ο απλός λαός. Ολοι, με διαφορετικό τρόπο, διεκδικούν έναν ρόλο στη διαμόρφωση του κόσμου που πρόκειται να έρθει, φέρνοντας στην επιφάνεια συγκρουόμενες απόψεις για την ηθική, την πρόοδο και την κοινωνία. «Αυτή η σύγκρουση είναι πολύ μπροστά στα μάτια μας διαρκώς.

Κινδυνεύουμε από τους νέους σωτήρες, ανάλογα με το πώς το βλέπει κανείς, είτε προέρχονται από τη μία παράταξη των συντηρητικών είτε από την άλλη των προοδευτικών. Το θέμα είναι ότι εμείς καλούμαστε, όπως οι ήρωες του έργου, να ξεσκεπάσουμε την επιφάνεια και να δούμε από κάτω. Αν δηλαδή αυτοί που ευαγγελίζονται την πρόοδο και τη λύτρωση είναι όντως αυτό που υπόσχονται ή λειτουργούν με βάση κάποια συμφέροντα ή δικές τους ψευδαισθήσεις», τονίζει ο Γιάννης Χουβαρδάς.

«Ο Ίψεν ήθελε πάρα πολύ να εμπιστευτεί τους προοδευτικούς, όπως όλοι μας. Σε πολύ μεγάλο βαθμό τους υποστήριξε εμπράκτως και θεωρητικά. Αλλά βέβαια πολλές φορές τον απογοητεύσαν ή έχασε την εμπιστοσύνη του σ’ αυτές τις δυνάμεις. Γιατί η ζωή είναι μια συνεχής πάλη ανάμεσα στο καλό και το κακό, την αλήθεια και το ψέμα. Είναι πάρα πολύ δύσκολο να μπορέσουμε κάποια στιγμή να πούμε ότι κατέχουμε την αλήθεια. Η αλήθεια είναι η βάση όλων των πραγμάτων. Θέλουμε την πρόοδο γιατί θέλουμε την αλήθεια, να ξέρουμε ότι οι πραγματικές ανάγκες των ανθρώπων αναγνωρίζονται και καλύπτονται. Αυτό είναι μια αλήθεια. Στην πάροδο του χρόνου όμως ανακαλύπτουμε ότι πολλές φορές οι αλήθειες αυτές διαψεύδονται με απροκάλυπτο τρόπο. Σαφώς σήμερα όλοι μας ψάχνουμε να δούμε τι είναι καλό, τι κακό, τι μας προχωράει στη ζωή μας, τι είναι αυτό που μας απελευθερώνει και μας κάνει καλύτερους ανθρώπους», καταλήγει.