Αν Κάρσον: Νομπέλ Λογοτεχνίας σε μια αναγεννησιακή δημιουργό

^«Η γραφή είναι ένας γρίφος που οδηγεί σε άλλους γρίφους…». Το Βραβείο Νομπέλ στη Λογοτεχνία για το 2026 απονέμεται στην Καναδή Αν Κάρσον. Το σκεπτικό της Σουηδικής Ακαδημίας είναι το εξής: «Για μια γραφή τολμηρή και γεμάτη εφευρετικότητα, που σε έναν ζωντανό διάλογο με την κλασική παράδοση, δημιούργησε νέους δρόμους στη σύγχρονη λογοτεχνία».

Ο πρόεδρος της Ακαδημίας Αντερς Ολσον, πρόσθεσε στο σκεπτικό: «Τούτη η μέθοδος γραφής οδηγεί σε παιγνιώδη και ειρωνικά έργα τα οποία κινούνται όχι μόνο μεταξύ κλασικής και σύγχρονης ποίησης, αλλά και μεταξύ διαφορετικών ειδών και μορφών τέχνης».

Είναι η δεύτερη φορά, μετά τη διηγηματογράφο Αλις Μονρό το 2013, που ο Καναδάς κερδίζει Βραβείο Νομπέλ στην Λογοτεχνία. Αυτή τη φορά τιμήθηκε με μια αναγεννησιακή δημιουργό με όλη τη σημασία του λόγου. Ποιήτρια, θεατρική συγγραφέας, καθηγήτρια κλασικής φιλολογίας, μεταφράστρια, δοκιμιογράφος και περφόρμερ. Η 76χρονη νικήτρια είναι μία αληθινή «femina literata», αν όχι η μοναδική στην εποχή μας. Στα βιβλία της συνυπάρχουν όλα σχεδόν τα είδη του λόγου, σε μια διαλεκτική σχέση και με παράλληλη διερεύνηση των λαβυρίνθων του ανθρώπινου πνεύματος.

Αρχαία Ελλάδα

Αξίζει να σημειώσουμε ότι στο φετινό Νομπέλ Λογοτεχνίας, η Ελλάδα εμμέσως είχε την τιμητική της. Η Αν Κάρσον εκτός από κλασική φιλόλογος – πάνω από σαράντα χρόνια, είναι πραγματική λάτρης και ερευνήτρια της αρχαίας ελληνικής γραμματείας, της φιλοσοφίας και του αρχαίου δράματος. Ενδεικτικά έχει μεταφράσει τα: «Σαπφώ – If not», «Winter: Fragments of Sappho» (συγκέντρωσε όλα τα σωζόμενα αποσπάσματα των ποιημάτων της Σαπφούς, σε μια δίγλωσση έκδοση με το πρωτότυπο ελληνικό κείμενο παράλληλα σε κάθε ποίημα), «Euripides – Bakkhai» και «Grief Lessons: Four Plays by Euripides» (η μετάφραση των τεσσάρων τραγωδιών του Ευριπίδη – Αλκηστις, Ηρακλής μαινόμενος, Εκάβη, Ιππόλυτος) – όπου αναδεικνύονται ο ανθρώπινος πόνος και η αμφισβήτηση των κατεστημένων ιδεών), «Antigonick», μια ελεύθερη και απολύτως ανατρεπτική ποιητική αναδημιουργία της «Αντιγόνης».

Το έργο της είχε αγνοηθεί για χρόνια. Το 2001 οι «Νιου Γιορκ Τάιμς» έγραψαν ότι είναι «καλή για συρραφή μοτίβων». Ενας οπωσδήποτε άδικος τίτλος για την Κάρσον, ενδεικτικό του ότι λίγοι είχαν κατανοήσει το δημιουργικό της πνεύμα, το οποίο είναι ο εκ νέου στοχασμός και η επανεφεύρεση της αρχαίας ποιητικής. Μεταξύ άλλων, διάσημοι «απόστολοι» του έργου της ήταν ο Χάρολντ Μπλουμ και η Σούζαν Σόνταγκ. Γεννήθηκε στο Τορόντο τον Ιούνιο του 1950. Από πατέρα τραπεζικό και μητέρα, νοικοκυρά. Με την ενθάρρυνση ενός καθηγητή Λατινικών στο Γυμνάσιο, άρχισε να μαθαίνει αρχαία ελληνικά. Σπούδασε στο Πανεπιστήμιο του Τορόντο και σε μια σειρά πανεπιστημίων των ΗΠΑ.

Στροφή στην ποίηση

Η Κάρσον ανέπτυξε από μικρή ηλικία μια διπλή κλίση: τόσο προς την αρχαία ελληνική λογοτεχνία όσο και για τις εικαστικές τέχνες. Σύμφωνα με την ίδια, αυτά τα δύο στοιχεία την έστρεψαν προς την ποίηση. Το πρώτο της έργο εκδόθηκε το 1986 με τίτλο «Eros the Bittersweet: An Essay» (στην ελληνική γλώσσα κυκλοφόρησε ως «Ερως ο γλυκόπικρος», μτφρ.: Ανδρονίκη Μελετλίδου, Δώμα). Εν μέρει φιλοσοφία, εν μέρει ιστορία, το πρώτο της βιβλίο, εξερευνούσε τη φύση της επιθυμίας. Θα ακολουθήσει το «Glass, Irony and God», ένα εκτεταμένο ποίημα στο οποίο η αφηγήτρια ενώ επισκέπτεται τη μητέρα της, φαντάζεται τη σχέση της τελευταίας με την «ιέρεια» των αγγλικών γραμμάτων Εμιλι Μπροντέ.

Στη συνέχεια εκδίδει το έργο που την κάνει ευρύτερα γνωστή και μιλάμε για το «Autobiography of Red: Α Novel in Verse» (στην ελληνική γλώσσα εκδόθηκε ως «Αυτοβιογραφία του Κόκκινου», μτφρ.: Χάρης Βλαβιανός, Πατάκης). Εδώ η έμπνευση προήλθε από τον ποιητή Στησίχορο. Η Κάρσον ταξιδεύει στον 10ο άθλο του Ηρακλή και τη σχέση του με τον εφιαλτικό τρισώματο Γηρυόνη. Αναπτύσσει το θέμα του έρωτα χωρίς ανταπόδοση. Αλλη μια αναπάντεχη αντιπαράθεση γίνεται στο έργο της «Economy of the Unlost», με τον Σιμωνίδη τον Κείο (λυρικός ποιητής που γεννήθηκε στην Τζια το 556 π.Χ.) και τον μείζονα γερμανόφωνο ποιητή του 20ού αιώνα, Πάουλ Τσέλαν.

Νέο νόημα στους κλασικούς

Η Κάρσον έφερε το πνεύμα της αρχαίας ελληνικής γραμματείας στο δεύτερο μισό του 20ού αιώνα. Σε μια περίοδο που ήταν τελείως αντιδημοφιλές. Χωρίς να προδίδει, αντλεί από τη λυρική ποίηση κυρίως, τους κρυμμένους χυμούς της. Προσδιορίζει το φιλοσοφικό αξίωμα μέσα από τη συναισθηματική αντήχηση. Γίνεται η φωνή και το σώμα ποιητικών υποκειμένων της Ιστορίας και ξεθεμελιώνοντας τα κλισέ, τους πλάθει από την αρχή. Η Κάρσον πάσχιζε να αποδώσει ένα νέο νόημα στον ήδη υπερσυμβολικό κόσμο των Κλασικών. Από τη σκόνη των αρχαίων μαρμάρων, μπορούσε να σχεδιάσει ξανά τις διαδρομές της επιθυμίας.

Το 2019 σε μια περφόρμανς που έκανε πάταγο με τίτλο «Norma Jeane Baker of Troy», έφερε κοντά την Ελένη της Τροίας με τη Μέριλιν Μονρόε… Η Αν Κάρσον κατάφερε στην πολύπτυχη καριέρα της να συνθέσει με ειρωνεία και πιστότητα τα σύγχρονα ρεύματα του λόγου με τον οικουμενισμό του αρχαίου ελληνικού πνεύματος.

Λένε για εκείνη

Χάρης Βλαβιανός, ποιητής, μεταφραστής πολλών έργων της Κάρσον: Εχει σπάσει τα κλειστά τείχη της ποίησης

Χαίρομαι διπλά: είναι μια ποιήτρια για την οποία έχω επιμείνει πολύ για να μεταφράζονται στα ελληνικά τα έργα της. Είναι βέβαια και μια στενή φίλη. Θεωρώ την Αν Καρσον την πιο ρηξικέλευθη φωνή της αγγλόφωνης ποίησης μετά τον θάνατο του Τζον Ασμπερι. Το έργο της είναι ριζοσπαστικό καθώς είναι αδύνατον – πέρα από τα δοκίμια της – να το ταξινομήσεις. Είναι ποιήματα, θραύσματα, μυθιστόρημα. Στο τελευταίο της έργο συνδέει τον Ομηρο με τον Ασμπερι. Στο υπό έκδοση στον Πατάκη «Αντρες σε ώρες εκτός χρόνου», συνδέει τον Θουκυδίδη με τη Βιρτζίνια Γουλφ, πώς καθένας τους αντιλαμβάνεται τον χρόνο.Ο στίχος της Εμιλι Ντίκινσον, «πες την αλήθεια αλλά πες τη με πλάγιο τρόπο», χαρακτηρίζει την Κάρσον. Σε μια εποχή που η ποίηση υποχωρεί και μόνο ποιητές τη διαβάζουν, η Κάρσον έχει σπάσει τα κλειστά αυτά τείχη καθώς μεταπηδά από το ένα είδος στο άλλο. Ποτέ δεν ξέρεις αν γράφει δοκίμιο, θεατρικό έργο, ποίηση. Από την πλευρά της μετάφρασης η γλώσσα της είναι χαμηλόφωνη. Δεν υψώνει το δάχτυλο, δεν είναι διδακτική, κρατά λιτό ύφος, είναι υπαινικτική. Μία ιδιοφυΐα με συνδυαστική σκέψη. Μία κλασική φιλόλογος η οποία διαβάζει τους αρχαίους με τρόπο προσωπικό, ιδιόρρυθμο, ανανεωτικό και μας κάνει να διαβάσουμε το βαρύ αρχαιοελληνικό μας παρελθόν με τόλμη και με τρόπο να μας αφορά σήμερα.

Αννα Πατάκη, εκδότρια: Βοήθησε ο… Νόλαν

Είμαι πολύ χαρούμενη για την Αν Κάρσον. Νιώθω ευγνώμων που μας τη σύστησε ο Χάρης Βλαβιανός πριν από δεκαπέντε χρόνια και τη γνώρισα από κοντά στην Τήνο. Ξέρετε, στους καλούς ανέμους που μας κυκλώνουν καμιά φορά, σκεφτόμουν ότι βοήθησε η ταινία του Κρίστοφερ Νόλαν «Οδύσσεια» για να στραφεί η Ακαδημία πιο πολύ προς τα μέρη μας.

Δημήτρης Αθηνάκης, δημοσιογράφος, ποιητής: Ενα σπουδαίο ποιητικό μυαλό

Η Αν Κάρσον είχε ήδη διανύσει μερικά χιλιόμετρα τρέχοντας στα Βραχώδη Ορη, όταν εμείς κατεβαίναμε για πρωινό. Ηταν Ιούνιος του 2011, στο Banff Literary Translation Centre του Καναδά, και μαζί με την ποιήτρια Ευτυχία Παναγιώτου είχαμε την παράλογη σχεδόν τύχη, ως υπότροφοι, να μεταφράζουμε την «Ομορφιά του συζύγου», με την ποιήτρια καθισμένη απέναντί μας. Η Κάρσον, έχοντας ξεμπερδέψει προ πολλού με την πρωινή της γυμναστική, ήταν έτοιμη να ασχοληθεί με τις δικές μας απορίες. Και ήταν πολλές. Ενας στίχος που μας διέφευγε, μια λέξη που έκρυβε ολόκληρη ιστορία. Εκείνη άνοιγε υπομονετικά τις κρυφές πόρτες του βιβλίου της, χωρίς να θεωρεί τίποτα αυτονόητο. Περάσαμε μέρες προσπαθώντας να καταλάβουμε τι ακριβώς είχε γράψει. Και κάπως έτσι, ανάμεσα σε λεξικά, απορίες και συζητήσεις, ζήσαμε κάτι σπάνιο: την εμπειρία να παρακολουθείς ένα σπουδαίο ποιητικό μυαλό να σκέφτεται δυνατά· και γενναιόδωρα.

Αποσπάσματα

Ο έρωτας ως πείνα

Υπάρχουν πολλοί τρόποι ν’ απαντήσουμε σε τούτο το ερώτημα. Εναν πολύ ξεκάθαρο μας τον δίνουν τα ελληνικά. Η λέξη ἔρως δηλώνει «στέρηση», «έλλειψη», «επιθυμία για κάτι που απουσιάζει». Ο ερωτευμένος θέλει αυτό που δεν έχει. Είναι εξ ορισμού αδύνατον για το ερωτικό υποκείμενο να έχει αυτό που θέλει, μιας και, αφ’ ης στιγμής το αποκτήσει, το αντικείμενο του έρωτα παύει ν’ απουσιάζει. Δεν πρόκειται για απλό παιχνίδι με τις λέξεις. Στον έρωτα υπάρχει ένα δίλημμα που στοχαστές απ’ τη Σαπφώ μέχρι τις μέρες μας το θεώρησαν κρίσιμο. Ο Πλάτωνας το θίγει ξανά και ξανά. Τέσσερις διάλογοί του διερευνούν τι σημαίνει το γεγονός ότι η επιθυμία στρέφεται πάντοτε μονάχα προς κάτι που λείπει, κάτι που δεν είναι διαθέσιμο, κάτι που απουσιάζει, κάτι που δεν είναι ούτε στην κατοχή σου ούτε μέρος τού είναι σου: ο ἔρως συνεπάγεται την ἔνδειαν. Οπως λέει η Διοτίμα στο Συμπόσιο του Πλάτωνα, ο Ερως είναι το νόθο παιδί του Πλούτου (του Πόρου) και της Φτώχειας (της Πενίας) και πάντοτε εγκατοικεί σε μια ζωή ματαιωμένης στέρησης (203 b-e). Η Σιμόν Βέιλ επιλέγει σαν αναλογία την πείνα:

Ολες μας οι επιθυμίες είναι αντιφατικές, σαν την επιθυμία για τροφή. Θέλω αυτός που αγαπώ να μ’ αγαπά. Ομως αν είναι ολότελα δοσμένος σ’ εμένα, παύει να υφίσταται και σταματώ να τον αγαπώ. Και όσο δεν είναι ολότελα δοσμένος σ’ εμένα, δεν μ’ αγαπά αρκετά. Πείνα και κορεσμός μαζί. (1977, σ. 364)

Η Εμιλι Ντίκινσον το λέει πιο κοφτά στο «Πεινούσα»:

Κι έτσι βρήκα πως η πείνα ήταν μια όψη των ανθρώπων έξω απ’ τα παράθυρα, που χανόταν σαν μπαίνανε μέσα.

Ο Πετράρχης ερμηνεύει το πρόβλημα με βάση την αρχαία φυσιολογία της φωτιάς και του πάγου:

Ξέρω ν’ ακολουθώ σαν φεύγω να γλιτώσω απ’ τη φωτιά μου παγώνω όταν τη βλέπω· σαν λείπει, ο πόθος μου φλογίζει. («Trionfo d’Amore», από το «Ερως ο γλυκόπικρος», μτφ. Ανδρονίκη Μελετλίδου, εκδ. Δώμα, 2019)

Λίγα λόγια για τη στέγαση

Ιδού τι μπορείς να κάνεις αν δεν έχεις σπίτι. Φόρεσε αρκετά καπέλα – ίσως τρία, τέσσερα. Σε περίπτωση που βρέξει ή χιονίσει, αφαίρεσε αυτό (-ά) που έχει (-ουν) βραχεί. Δεύτερον, το να έχεις σπίτι είναι θέμα τελετουργιών. Οι τελετουργίες λειτουργούν κυρίως για να διακρίνουν το οριζόντιο από το κάθετο. Ξεκινάω τη μέρα στο σπίτι μου σημαίνει «να σηκωθείς όρθιος». Το βράδυ «να οριζοντιωθείς». Οταν ο γερο-θείος Πέντρο σε επισκέπτεται για τσάι, εσύ πρέπει «να υψώσεις τη φωνή σου», γιατί τον τελευταίο καιρό η ακοή του «έχει πάρει την κάτω βόλτα». Αν η σύζυγός του τον συνοδεύει, θα πρέπει να βεβαιωθείς ότι έχεις καθαρίσει την κουζίνα και το χολ για να μην «πέσεις» στην υπόληψή της. Κοιτάζοντάς τους να κάθονται δίπλα δίπλα στον καναπέ και να καπνίζουν ένα τσιγάρο, νιώθεις την καρδιά σου να «ανυψώνεται». Αυτά τα μοτίβα τού πάνω και κάτω μπορείς να τ’ αντιγράψεις, έξω από το σπίτι, σε κάθετα και οριζόντια σχέδια στο ύφασμα. Οι γραμμές δεν είναι δύσκολο να σχεδιαστούν. Τα καπέλα δεν χρειάζεται να διακοσμηθούν υπερβολικά γιατί θα «στοιβαχτούν» στο κεφάλι σου, αυτά καθαυτά, ως καπέλα, αν έχεις κατανοήσει τις αρχικές μου οδηγίες.

(Από το «Λίγα λόγια», μτφ. Χάρης Βλαβιανός, εκδ. Πατάκη, 2013)

Από τα ποιήματά της

Νερό! Ανάμεσα από δυο κουλουριασμένες μάζες του κόσμου ξεπήδησε η λέξη.

(Από το «Αυτοβιογραφία του κόκκινου», μτφ. Χάρης Βλαβιανός, εκδ. Πατάκη, 2026)

– Ποιο πράγμα αργοπορεί; Ο γάμος υποθέτω. Εκείνο το σημείο που αιωρείται όπως το χαρακτήρισε ο σύζυγός μου. Κοίτα πώς η λέξη λάμπει.

(Από το «Η ομορφιά του συζύγου», μτφ. Ευτυχία Παναγιώτου, Δημήτρης Αθηνάκης, εκδ. Πατάκη, 2023)