Αν Κάρσον: Από τα αρχαία κείμενα στην απελευθέρωση της ποίησης

Η ανακοίνωση της απονομής του Νομπέλ Λογοτεχνίας 2026 στην Αν Κάρσον με βρήκε σε ένα διαδικτυακό διάλειμμα διδασκαλίας. Ηταν μια βράβευση που περίμενα χρόνια, και τη γιόρτασα εντάσσοντας αμέσως μετά το έργο της στο μάθημα «Χώρος και Ποιητική». Δεν θα μπορούσε να υπάρξει ιδανικότερη δημιουργός για την εισαγωγή του μαθήματος, αφού η Κάρσον συνθέτει τα βιβλία της ως οπτικά αντικείμενα: «Το να δημιουργείς ένα ποίημα είναι σαν να δημιουργείς ένα αντικείμενο. Πάντα θεωρούσα τα ποιήματα περισσότερο σχέδια παρά κείμενα, σχέδια όμως όπου μπορεί κανείς να εισέλθει φυσικά μέσω της ίδιας της γλώσσας».

Αντίθετα με την παραδοσιακή συσσώρευση ποιημάτων, η δομή στα έργα της βασίζεται στη συμβίωση ετερόκλητων γλωσσικών ειδών. Ηδη από το «Glass, Irony, And God» (1995), το πρώτο ποιητικό της βιβλίο, η σύνθεση μεταπηδά από το μακρύ αφηγηματικό ποίημα (το «Glass Essay», για το τέλος ενός έρωτα, την Εμιλι Μπροντέ και τη μητέρα της) στα λυρικά φιλοσοφικά σπαράγματα, σε δραματικούς μονολόγους και σκηνοθετικές οδηγίες, για να κλείσει με το φεμινιστικό δοκίμιο «Φύλο του Ηχου».

Η δομική της προσέγγιση κορυφώνεται το 2010 με την αρχιτεκτονική του «ΝΟΧ»: έναν χειροποίητο αρθρωτό επιτάφιο για τον αδελφό της, μορφοποιημένο σε χάρτινο ακορντεόν μέσα σε ένα κουτί. Η ποιητική σκέψη της καναδής Κάρσον ριζώνει στην ιδιότητά της ως κλασικής φιλολόγου και μεταφράστριας. Η Κάρσον εφορμά από την αρχαία ελληνική δραματική και λυρική ποίηση για να αναδιοργανώσει το σύγχρονο, πραγματοποιώντας τολμηρά νοητικά άλματα.

Η θεωρητική ρίζα της ποιητικής της δράσης ανιχνεύεται στο πρώτο της βιβλίο, το φιλολογικό δοκίμιο «Ερως ο Γλυκόπικρος» (1986). Εδώ η Κάρσον ξεκινώντας από το επίθετο της Σαπφούς «γλυκύ+πικρος» προχωράει σε μία ιδιότυπη μελέτη ανάγνωσης του έρωτα στην αρχαία ελληνική λυρική ποίηση και την πλατωνική φιλοσοφία. Μία σύνθετη λέξη αποτελούμενη από δύο αντίθετα αισθήματα αποκαλύπτει τη διττή φύση του έρωτα, με καταστατική συνθήκη την απόσταση. Απουσία, έλλειψη ή απώλεια, χωρικό κενό, αποτελεί το τρίτο στοιχείο στη σχέση εραστή και ερωμένου, προξενώντας πόνο αλλά όντας μαζί απόλυτα αναγκαία για την ανάδυση της επιθυμίας.

«Σε κάθε διανοητικό ενέργημα ο νους πρέπει να διαβεί αυτόν τον χώρο ανάμεσα στο γνωστό και το άγνωστο… Είναι ένας χώρος ερωτικός», γράφει η Κάρσον, ανοίγοντας την ψυχή και την ποιητική στη φαντασία και την εξιστόρηση.

Χώρος ελευθερίας

Αργότερα, στην εμβληματική της μετάφραση για τη Σαπφώ, «If not, Winter» (2003), η Κάρσον αναδεικνύει το κενό του σκισμένου παπύρου ως μια «φυσική σιωπή» που η μεταφράστρια διαχειρίζεται με τη φαντασία της. Ο ερωτικός χώρος, το κενό ανάμεσα στο γνωστό και το άγνωστο, αναδεικνύεται έτσι σε έναν χώρο ελευθερίας.

Μέσα σε αυτόν, σε κάθε της έργο, η Κάρσον πραγματώνει ελεύθερα ενώσεις, καταλύοντας τα όρια ανάμεσα στο δοκίμιο, τη μετάφραση, το ποίημα, τη φιλοσοφία, την όπερα, τα κόμικς, την εικόνα και τη ζωντανή περφόρμανς. Η Κάρσον, που λέει πως βαριέται να κάνει δεύτερη φορά το ίδιο πράγμα, αφήνει τη μορφή να κατασκευάζεται από τις απαιτήσεις του συγκεκριμένου έργου.

Η διαμεσική της πρακτική την οδηγεί σε μια διαρκή μεταμόρφωση της γραφής και της σύνθεσης, φτάνοντας ως τα πιο πρόσφατα έργα της, όπως το «H of H Playbook» (2021) που αποτελεί ένα τέλειο κολάζ με σχέδια, «κολλημένο» υλικό, αν-αρχιτεκτονική, ηπειρωτική φιλοσοφία, λαϊκή κουλτούρα. Το έργο έτσι συνίσταται σε μία πολλαπλή κατάσταση όντος που ονομάζω «χιμαιρική», από την αρχαία Χίμαιρα, τριπλό μυθικό ον της φαντασίας.

Τη Χίμαιρα χρησιμοποίησα για να εξηγήσω την προσωπική μου ματιά στο έργο της στο συλλογικό βιβλίο «Anne Carson: Antiquity», σε επιμέλεια της Laura Jansen (London: Bloomsbury 2021).  Ακριβώς ετούτη η φυσιογνωμία ενός σώματος γραφής που ξεκινά από το αρχαιοελληνικό κείμενο προς μια ελευθερία του μέσου και του είδους αποτελεί και τη δική μου βαθιά συγγένεια με την ποίησή της.

Ηταν, μάλιστα, ένα ανεκτίμητο δώρο όταν, χωρίς να έχουμε γνωριστεί προσωπικά, η Κάρσον επέλεξε το 2017 την αγγλική μετάφραση των «Ομηρικών» μου από τον Brian Sneeden (μαζί με τον «Ρόδινο Φόβο» της Μαρίας Λαϊνά) ως τα καλύτερα βιβλία που διάβασε εκείνη τη χρονιά.

Σε μια εποχή όπου οι αναγνώσεις μας διαπερνούν υβριδικά τα μέσα και τα είδη μέσα από την οθόνη του κινητού, το έργο της Κάρσον φαντάζει πιο επίκαιρο και πρωτοποριακό από ποτέ. Και η ριζοσπαστική ελευθερία στον καθορισμό ενός εαυτού/έργου πολύμορφου και διαρκώς κινούμενου είναι ο λόγος που η ποίησή της αγαπιέται τόσο πολύ από τις νεότερες γενιές ποιητριών, αλλά και των φιλολόγων, προσφέροντάς τους έναν ανοιχτό, απελευθερωτικό ορίζοντα. Τους άλλους, ας τους αφήνει στην απορία…

Η Φοίβη Γιαννίση είναι ποιήτρια, αρχιτέκτων, καθηγήτρια στο Πανεπιστήμιο Θεσσαλίας