«Αντέχοντας στη φθορά, η μνήμη καρπίζει»

Είναι απόγευμα στην Καστοριά, καθώς σβήνει και ο Οκτώβρης. Ο καστοριανός συγγραφέας Ηλίας Παπαμόσχος, από το καθιστικό του σπιτιού του παρατηρεί τη φωτιά στο τζάκι και μοιράζεται αυθόρμητα μαζί μας τις σκέψεις του για τη γραφή: «Οι λέξεις δεν έρχονται εύκολα, προϋποθέτουν πως είσαι διατεθειμένος να θυσιαστείς προκειμένου να εκφραστείς. Πρόκειται περί καθάρσεως. Δεν ξέρω τι βαραίνει περισσότερο, ίσως είναι η αγάπη, η ψευδαίσθηση της τακτοποίησης του χάους. Η λύτρωση από τις ενοχές, κάποιες δόσεις από ένα χρέος που θα μείνει ανεξόφλητο. Η γραφή μπορεί να είναι η εκμάθηση μιας προσευχής που εσύ δημιουργείς, μιας προσευχής που ποτέ δεν θα εκστομίσεις το αμήν της».

Πριν από την προσευχή, όμως, υπάρχουν η περισυλλογή, η εσωτερίκευση. Η μακρά περίοδος κατά την οποία ο μελλοντικός συγγραφέας προετοιμάζεται υποσυνείδητα. Η ανάγνωση έκανε τον Παπαμόσχο να αγαπήσει τις λέξεις. Μας λέει σχετικά: «Μέσα στη λαίμαργη ανάγνωση, ανεπαίσθητα χτιζόταν μια μαθητεία, που εμφορούνταν από ζήλια και θαυμασμό. Είχα τότε την αίσθηση ότι ζω λαθραίως, με την έννοια πως όποτε με ρωτούσαν τι ήθελα να κάνω, τι ήθελα να γίνω, δεν είχα απάντηση. Ζούσα μέσα σε μια αγωνία έλλειψης ταυτότητας. Αυτό λοιπόν είναι για μένα η συγγραφή, η αναζήτηση μιας ταυτότητας, μιας συνύπαρξης εργασίας και απόλαυσης, μιας ταυτότητας που αφότου κατακτήθηκε δεν στέκεται εμπόδιο στις μεταμορφώσεις».

Αν υπάρχει «θεματική» στα έργα του Παπαμόσχου, αυτή δεν είναι άλλη από τη λογοτεχνία αυτή καθαυτήν. Βραβεύτηκε το 2016 για την συλλογή διηγημάτων «Η αλεπού της σκάλας και άλλες ιστορίες» (Κίχλη) και έλαβε εξ ημισείας το Κρατικό Βραβείο Μυθιστορήματος για το 2024, με το έργο, «Ανάληψη» (Πατάκης). Πριν από λίγες μόλις μέρες κυκλοφόρησε η νέα συλλογή διηγημάτων του: «Το πείσμα της λησμονιάς» (Πατάκης). Εδώ, τα απάτητα τοπία της θρυμματισμένης μνήμης, σφιχταγκαλιάζονται με το σώμα του θανάτου και την οδύνη της ανάστασης. Ευσύνοπτα διηγήματα, όπου εκκινούν από περιστατικά ανεπαίσθητα. Στην πορεία, μικρές μεταμορφώσεις κάνουν την ζωή να λυτρωθεί για λίγο.

Πώς επενεργεί εντός σας η έννοια της μνήμης;

Αν μπορεί να μιλά κανείς εκ των υστέρων, από παιδί γοητευόμουν όταν άκουγα ιστορίες, οι οποίες μου εντυπώνονταν. Ομως και εμπειρίες δικές μου, η ζωή με τους άλλους, μα και το εκστατικό κοίταγμα της φύσης, γραφόντουσαν στη μνήμη μου. Και ήταν σαν να μου ζητούσαν όλα αυτά διάσωση. Φυσικά επρόκειτο για την ιδιοπροσωπία μου, γι’ αυτό που παλεύει να κατακτήσει ο δημιουργός, την προσωπική του φωνή, δηλαδή μια θέση μέσα στη γλώσσα. Η μνήμη συνεπώς, για να χτίσει μέσα σου ζητά να είσαι δεκτικός, ανοικτός στον κόσμο και στα πλάσματά του, πρόκειται για μια στάση παθητική, όπως του πιστού, αλλά κι ενεργητική, όπως του ιεροφάντη. Φυσικά μέσα σ’ αυτή τη μέθεξη, η ενεργητική πλευρά της μνήμης παραλλάσσει, επινοεί, ακόμη και εκ του μηδενός δημιουργεί. Η μνήμη, ο θεμέλιος λίθος κάθε δημιουργίας.

Ποιο πιστεύετε ότι είναι το πείσμα της λησμονιάς;

Νομίζω πως είναι ο αντίκτυπος που έχει μέσα μου η ύλη, και ειδικά τα πράγματα όταν ορφανέψουν. Ισως γι’ αυτό συγκινούμαι βλέποντας ερείπια, εγκαταλελειμμένα αυτοκίνητα, αλλά και την πτώση των φύλλων, τα ακρωτηριασμένα μέλη των δέντρων μετά το μπουρίνι κατά τους περιπάτους μου πλάι στη λίμνη. Οι τόποι όταν οι άνθρωποι από μέσα τους έχουν φύγει. Αυτή η παρουσία – απουσία, ως συνομιλία των εδώ με τα επέκεινα. Οπως σ’ ένα σπίτι που έχει απολέσει τη στέγη κι από τα γυμνά παράθυρα αποσβολώνεσαι βλέποντας ουρανό.

Από πού προέρχεται αυτό το «παγωμένο δάκρυ των κεριών» που διατρέχει τα διηγήματά σας;

Μα νομίζω από τις απώλειες που συσσωρεύει ο χρόνος. Μιλώ για την παρέλευση της κατά βάθος σκληρής παιδικής ηλικίας. Αντέχοντας στη φθορά και ενσωματώνοντας απώλειες, η μνήμη καρπίζει. Δεν θεωρώ υπερβολικό να πω πως απέναντι στις τραγικές εμπειρίες της ύπαρξης, η πίστη στη συγγραφή με έσωσε, άλλωστε έχω στο παρελθόν δηλώσει κάτι που εξακολουθώ να υποστηρίζω, πως αν δεν έγραφα ή θα τρελαινόμουν ή θα πνιγόμουν.

Βλέπουμε στοιχειά της φύσης, ζώα και ανθρώπους, μεταξύ ζωής, θανάτου, ακινησίας και έκρηξης. Μια ελεγεία. Πείτε μας για τα υλικά της.

Ο τόπος. Ο τόπος για μένα ήταν πάντοτε μια οφειλή, παρότι πρόκειται και περί δωρεάς. Ο τόπος είναι αυτό που ξεπερνά τον άνθρωπο, αλλά και που διαιωνίζει την ύπαρξή του. Δεν είναι εύκολο να το εξηγήσω. Πρόκειται για κάτι κοντινό στο θρησκευτικό συναίσθημα, όπως όταν περπατώ πλάι στη λίμνη κι από τις αόρατες ρίζες των θεόρατων πλατανιών, υψώνοντας το βλέμμα νιώθω πως κυοφορούμαι μέσα στον γαλαξία, όπως όταν βλέπω τα παιχνίδια του ανακλασμένου από τη λίμνη φωτός να κυλούν στα κλαριά και να κατηφορίζουν στις ρίζες του δέντρου σαν ανάσταση. Πρόκειται περί μυστικιστικού αισθήματος, περί ενώσεως, συνοδοιπορίας, περί δεσμεύσεως που επικυρώνει την ελευθερία. Μπορεί όλο αυτό να πήγασε από το πένθος, όμως το χώμα του πένθους είναι πολύ γόνιμο, ειδικά για τον έρωτα, για την ζωή, για τον έρωτα με την ζωή.

Γράφονται πολλά για την επιστροφή της ντοπιολαλιάς στην εγχώρια λογοτεχνία. Πώς το βλέπετε αυτό το φαινόμενο και πώς μεταχειρίζεστε εσείς τη γλώσσα;

Η χρήση της ντοπιολαλιάς στη λογοτεχνία φρονώ πως πρέπει να είναι μετρημένη. Καίτοι έκανα ήρωες των πρώτων ιστοριών μου πραγματικούς ανθρώπους, ανθρώπους μιας μακρυσμένης εποχής, χρησιμοποίησα την ντοπιολαλιά με φειδώ, γιατί ήθελα να αποφύγω τη γραφικότητα. Αλλωστε το πνεύμα ενός τόπου, η ανάσα των ανθρώπων περνά με πολλούς τρόπους μέσα στη γλώσσα. Πρέπει να υπάρχει ισορροπία ανάμεσα στην αληθοφάνεια και την πειστικότητα. Κι υπάρχει και ο κίνδυνος η εκτεταμένη χρήση της ντοπιολαλιάς να δώσει την αίσθηση του πεποιημένου, αλλά κι ακόμη πιο επικίνδυνο να θάψει την ιδιοπροσωπία των ηρώων, καθώς καθιστώντας τους δέσμιους σ’ αυτήν ο συγγραφέας να καταλήξει να χτίζει όχι χαρακτήρες, όχι υπάρξεις, αλλά αντανακλάσεις της ίδιας μονάδας σε πολλά κάτοπτρα. Θεωρώ λοιπόν ότι η χρήση της ντοπιολαλιάς δεν πρέπει να γίνεται προγραμματικά, εμμονικά θα έλεγα, κι ότι οποιοδήποτε στοιχείο της επιβιώνει στη γλώσσα του γράφοντος, ως έννοια βιωμένη, να αποτίθεται στη σελίδα φυσικά, εν τη ρύμη της καρδιάς, της ψυχής, ως έμβρυα οι λέξεις να κατέρχονται στο δέλτα της γλώσσας, εκεί όπου το παρελθόν εκβάλλει στα μέλλοντα.