O «κρυμμένος» Ιωάννης Παλαιολόγος του Αγίου Δημητρίου

Ενας αυτοκράτορας – κι ανεπίσημα άγιος – που κέρδισε περίοπτη θέση στον ναό του πολιούχου της Θεσσαλονίκης Αγίου Δημητρίου ξαναβρίσκει τη χαμένη του ταυτότητα. Το άγνωστο μέχρι σήμερα πορτρέτο του όχι μόνο αποτελεί τη μοναδική σχεδόν ρεαλιστική απεικόνισή του (με βάση τις πηγές), αλλά αποδεικνύεται και το πρώτο ενυπόγραφο έργο ζωγράφου – μέλους του καλλιτεχνικού εργαστηρίου της Θεσσαλονίκης σε μνημείο της πόλης.

Ποιος «κρύβεται», λοιπόν, πίσω από τον «Αγιο Ιωάσαφ» που κοσμεί τον δυτικό πεσσό της νότιας κιονοστοιχίας του ναού (δεξιά για τον εισερχόμενο) και είναι μεταξύ εκείνων που διασώθηκαν (όχι χωρίς «τραύματα») από την πυρκαγιά του 1917; Ποια είναι η ολόσωμη νεανική ανδρική μορφή με το φωτοστέφανο και το διακοσμημένο με πολύτιμους λίθους διάδημα στα κοντά μαλλιά της με την επιγραφή «Αγιος Ιωάσαφ» στον αριστερό της ώμο;

«Πρόκειται για τον αυτοκράτορα Ιωάννη Ζ’ Παλαιολόγο (1370-1408), ο οποίος απελευθέρωσε τη Θεσσαλονίκη από τους Οθωμανούς και λίγο πριν από τον θάνατό του, σε ηλικία 38 ετών, έγινε μοναχός παίρνοντας το όνομα Ιωάσαφ. Συνοδεύεται, δε, από τον Αρχιεπίσκοπο Συμεών Θεσσαλονίκης», εξηγεί στα «ΝΕΑ» ο ιστορικός τέχνης και διδάσκων στη Σχολή Καλών Τεχνών του Αριστοτελείου Πανεπιστημίου Θεσσαλονίκης Νίκος Παπαγεωργίου, ανατρέποντας τη μέχρι τώρα άποψη που ίσχυε από τις αρχές του 20ού αι., πως επρόκειτο για τον Ιωάννη ΣΤ’ Καντακουζηνό, συνοδευόμενο από τον Γρηγόριο Παλαμά, τον οποίο ο αυτοκράτορας υποστήριξε για να πάρει τη θέση τού αρχιεπισκόπου Θεσσαλονίκης.

Διαφωτιστικά στοιχεία

Για να διατυπώσει τη νέα αυτή άποψη, η οποία δημοσιεύτηκε στον αφιερωματικό τόμο στη μνήμη της Μαρίας Καζαμία – Τσέρνου «Ιστόρησις» (επιμέλεια Παναγιώτης Υφαντής, Ευαγγελία Αμοιρίδου, Αθανάσιος Τζιερτζής, εκδ. Μπαρμπουνάκης), προχώρησε σε μια νέα, προσεκτικότερη εξέταση φωτογραφικού υλικού – από το αρχείο Γ. Σωτηρίου που φυλάσσεται στο Βυζαντινό και Χριστιανικό Μουσείο, πρόσφατες υψηλής ανάλυσης λήψεις – και εκ νέου μελέτη των πηγών. Και εντόπισε «σημαντικά στοιχεία, ιδιαιτέρως διαφωτιστικά» που δεν ήταν προηγουμένως ορατά ή δεν είχαν προσεχθεί με την ίδια λεπτομέρεια, καθώς η τοιχογραφία έχει υποστεί μερική καταστροφή που δυσχεραίνει την ανάγνωση των στοιχείων – κάτι που εξηγεί για ποιον λόγο οι προηγούμενοι ερευνητές βασίστηκαν περισσότερο στην αρχική ερμηνεία του 1908, παρά σε νέα ανάγνωση των ιχνών.

Κομβικής σημασίας στοιχεία αποτέλεσαν η πρώτη επιγραφή με το όνομα «Ιωάσαφ», που είχε ήδη διαβαστεί από τον Π. Παπαγεωργίου το 1908, όταν εντοπίστηκε η τοιχογραφία, και η άποψη του Ανδρέα Ξυγγόπουλου το 1942 ότι πρόκειται για τον Ιωάννη ΣΤ’ Καντακουζηνό με τον Αγιο Γρηγόριο Παλαμά, η οποία έγινε αποδεκτή από όλους τους μεταγενέστερους μελετητές, χρονολογώντας την παράσταση στα τέλη του 14ου αι.

Παρατηρώντας με προσοχή ο Νίκος Παπαγεωργίου τα σπαράγματα των επιγραφών γύρω από την επίμαχη μορφή, εντόπισε ίχνη γραμμάτων «ΑΝ» που θα μπορούσαν να συμπληρωθούν ως Ανδρόνικου, όπως ήταν το πατρώνυμο του Ιωάννη (Ανδρόνικος Δ’ Παλαιολόγος), όπως και το σύμπλεγμα γραμμάτων «Π, Α, Λ, Γ» που παραπέμπουν στα γνωστά μονογράμματα των Παλαιολόγων. Στην επόμενη γραμμή διακρίνονται τα γράμματα «Θεσσαλ[ία]ς», που ταιριάζουν με τον επίσημο τίτλο του Ιωάννη ως «βασιλέα πάσης Θετταλίας». Το μοναχικό όνομά του λίγο πριν πεθάνει (1408) – Ιωάσαφ – ολοκληρώνει την ταυτότητα με την παράθεση του κοσμικού και του μοναχικού ονόματός του, με το τελευταίο να είναι ίδιο με του προπάππου του, Ιωάννη ΣΤ’ Καντακουζηνού, γεγονός που συνέβαλε στην αρχική λάθος ταύτιση.

Το αρχιεπισκοπικό φωτοστέφανο

Στο φωτοστέφανο δε του αρχιεπισκόπου διακρίνονται τα γράμματα «Υμεών» που θα μπορούσαν, σύμφωνα με τον Νίκο Παπαγεωργίου, με βεβαιότητα να συμπληρωθούν ως Συμεών, ταυτίζοντας τη μορφή με τον αρχιεπίσκοπο Συμεών Θεσσαλονίκης (1416/17-1429), τον άνθρωπο που «ουσιαστικά αγιοποίησε τον Ιωάννη και είχε την πρωτοβουλία της συγκεκριμένης παράστασης στον ναό του Αγίου Δημητρίου». Ο εντοπισμός της επιγραφής με το όνομά του «αποκαλύπτει και την πρώτη σύγχρονη “προσωπογραφία” του Συμεών, η οποία φιλοτεχνήθηκε όσο βρισκόταν εν ζωή», χωρίς να γνωρίζουμε αν είναι ρεαλιστικό ή όχι.

«Εχουμε επί της ουσίας ένα μεταθανάτιο αυτοκρατορικό πορτρέτο του απελευθερωτή της Θεσσαλονίκης Ιωάννη Ζ’ Παλαιολόγου, γεγονός που κατά τον Συμεών αποτελούσε ένα ακόμη θαύμα του αγίου προστάτη της προς την πόλη του. Και η φροντίδα για την απεικόνιση του αγίου μοναχού – βασιλέα οφείλεται, κατά την άποψή μου, στον ιεράρχη, ο οποίος επικαιροποίησε τη μνήμη του νεκρού βασιλέα για να την αντιτάξει ως παράδειγμα προς μίμηση έναντι εκείνων των Θεσσαλονικέων που είτε επεδίωκαν την παράδοση στους Τούρκους είτε προτιμούσαν την παραχώρηση στους Βενετούς», σημειώνει ο ερευνητής, ο οποίος χρονολογεί τις μορφές στην περίοδο 1421-1423.

Το δεύτερο μυστικό

Η συγκεκριμένη τοιχογραφία, όμως, έκρυβε κι ένα δεύτερο μοναδικό και ιδιαίτερα σημαντικό στοιχείο. Στη μικρογραφημένη παράσταση της Παναγίας Βρεφοκρατούσας, που βρίσκεται επάνω δεξιά του αυτοκράτορα και του αρχιεπισκόπου, ο Νίκος Παπαγεωργίου διάβασε τη φράση «Εποίη(σε) Νήφω(ν)». Για τον ζωγράφο της παράστασης δεν υπάρχουν πληροφορίες. Ο μόνος ζωγράφος με το ίδιο όνομα αναφέρεται σε έναν κώδικα του τέλους του 14ου αι., αλλά δεν μπορεί ούτε να επιβεβαιωθεί ούτε να αποκλειστεί κάποια μεταξύ τους σχέση. Σε κάθε περίπτωση, ωστόσο, «είναι το πρώτο όνομα ζωγράφου που εντοπίζεται σε μνημείο της Θεσσαλονίκης και αποτελεί ιδιαίτερα σημαντικό στοιχείο, το οποίο σχετίζεται άμεσα με το καλλιτεχνικό εργαστήριο της πόλης», καταλήγει.