Οταν πριν από έναν περίπου μήνα ανακοινώθηκε το διαγωνιστικό πρόγραμμα της φετινής κινηματογραφικής Μόστρα, ο καλλιτεχνικός διευθυντής της, Αλμπέρτο Μπαρμπέρα, που είχε την ευθύνη της επιλογής, δέχθηκε σκληρή κριτική για το γεγονός ότι μόλις μία ταινία του προγράμματος φέρει γυναικεία υπογραφή: της Αιγύπτιας-Δανής Μέι Ελ Τουκί, που παρουσίασε την ταινία η «Αγνωστη γυναίκα» (Woman Unknown/Kvinde Ukendt).
Ο Μπαρμπέρα απάντησε ότι αυτή η ταινία ήταν η μόνη σκηνοθετημένη από γυναίκα που είχε τις προδιαγραφές για να λάβει μέρος στον διαγωνισμό, και να, που αυτή η ταινία, υπήρξε η μεγάλη θριαμβεύτρια της φετινής διοργάνωσης αποσπώντας δύο βραβεία, το Copa Volpi καλύτερης γυναικείας ερμηνείας για τη δανέζα ηθοποιό Ματίλντ Αρσέλ και το ανώτατο βραβείο της διοργάνωσης, τον Χρυσό Λέοντα.
Σε μια αξιοπρεπέστατη τελετή, τα βραβεία απονεμήθηκαν το Σάββατο 12 Σεπτεμβρίου στη Salla Grande του Λίντο από την αμερικανίδα ηθοποιό και σκηνοθέτιδα Μάγκι Τζίλενχαλ, που καθόταν στη θέση της προέδρου της κριτικής επιτροπής, με μέλη τους Κάουτερ Μπεν Χάνια (τυνήσια σκηνοθέτις και σεναριογράφος), Ντάνιελ Μπλούμπεργκ (βρετανός συνθέτης και καλλιτέχνης), Φραντσέσκο Κασέτι (ιταλός καθηγητής και μελετητής του κινηματογράφου), Ξαβιέρ Τζιανολί (γάλλος σκηνοθέτης και σεναριογράφος), Σαχρμπανού Σαντάτ (αφγανή σκηνοθέτις και σεναριογράφος) και Τζόνι Το (παραγωγός και σκηνοθέτης από το Χονγκ Κονγκ).
Η φετινή απονομή βραβείων στη Μόστρα ήταν μία από τις πιο δίκαιες των τελευταίων ετών, με τα βραβεία σωστά μοιρασμένα σε ταινίες οι οποίες με το που παίχθηκαν φαινόταν ότι δεν θα απουσίαζαν από τις βραβεύσεις. Εξερευνώντας το θέμα του γυναικείου σώματος, ως πεδίου μάχης μέσα από το πρίσμα των γυναικών, που κατά τη διάρκεια του Β΄ Παγκοσμίου Πολέμου και σε όλη την Ευρώπη συνεργάστηκαν με τον γερμανό κατακτητή, αναπτύσσοντας σχέσεις με στρατιώτες του στρατού κατοχής, η «Αγνωστη γυναίκα» μιλά για τις συνέπειες που όλες αυτές οι γυναίκες υπέστησαν μετά τη λήξη του πολέμου.
Η υπόθεση και οι Ορίζοντες
Στην ταινία η Ματίλντ Αρσέλ υποδύεται μία από αυτές τις γυναίκες, η οποία βλέπει το παρελθόν της να επιστρέφει επικίνδυνα μπροστά της και να απειλεί το μέλλον της, καθώς πρόκειται να παντρευτεί έναν δανό χήρο βιομήχανο, του οποίου το παιδί ανατρέφει η ίδια. «Η ταινία λέει την ιστορία αόρατων γυναικών που όμως δεν είναι και τόσο αόρατες αλλά δεν έχουν και φωνή» είπε στην απονομή η Μέι Ελ Τουκί, ασφαλώς πιο ψύχραιμη στον ευχαριστήριο λόγο της δίπλα στη Ματίλντ Αρσέλ, που μη έχοντας προηγούμενη εμπειρία (ο ρόλος της στην ταινία είναι ο πρώτος πρωταγωνιστικός στην καριέρα της) δεν μπόρεσε να συγκρατήσει τους λυγμούς από τη χαρά της.
Στο παράλληλο τμήμα του Orizzonti, μια άλλη γυναικεία φωνή επίσης ακούστηκε δυνατά και αυτή ήταν της ελληνίδας σκηνοθέτριας Ζακλίν Λέντζου, που κέρδισε το βραβείο σκηνοθεσίας για την ταινία της «Μια μέρα από την ζωή της Τζο: Κεφάλαιο Φαίδρα». Η ταινία, που ακολουθεί την πρώτη της Λέντζου, «Σελήνη: 66 ερωτήσεις», είναι εμπνευσμένη από τα μοιραία γεγονότα του 2008 στην Αθήνα με τη δολοφονία του Αλέξη Γρηγορόπουλου από αστυνομικό. Αν και το τραγικό περιστατικό δεν αναφέρεται ξεκάθαρα στην ταινία, η ατμόσφαιρα γύρω του «προδίδει» την εποχή. «Σταματήστε να σκοτώνετε παιδιά» είπε στον ευχαριστήριο λόγο της η Ζακλίν Λέντζου, αναφερόμενη στην υπόθεση Γρηγορόπουλου και να σημειωθεί ότι όπως η ίδια είπε, ο λόγος της δεν ήταν ήδη γραμμένος αλλά «βγήκε» από μέσα της ενώ τον έλεγε.
Ο Αργυρός Λέοντας στο «Dau» του Κρζανόφσκι
Κατά τη διάρκεια του Φεστιβάλ Βενετίας αναφερθήκαμε αρκετά στο «Dau» του ρώσου σκηνοθέτη Ιλια Κρζανόφσκι, ένα μοναδικό επίτευγμα στην Ιστορία του κινηματογράφου, το οποίο δεν σταμάτησε να γυρίζεται επί 20 ολόκληρα χρόνια.
Το «Dau», που είναι εμπνευσμένο από την ιστορία του ρώσου επιστήμονα Λεβ Λαντάου, τον οποίο υποδύεται ο Θεόδωρος Κουρεντζής, άρχισε να γυρίζεται το 2008: ο ρώσος κινηματογραφιστής δημιούργησε έναν κλειστό κόσμο στην Ουκρανία, τον στελέχωσε με χιλιάδες συμμετέχοντες και τους κινηματογράφησε επί τρία χρόνια. Μέχρι σήμερα έχει παρουσιάσει μια σειρά πειραματικών ταινιών, μια τηλεοπτική σειρά αλλά και εκθέσεις.
Εν τω μεταξύ, κατά τη διάρκεια όλων αυτών των ετών τα σκάνδαλα γύρω από το «Dau» είναι αμέτρητα, και μάλιστα το Φεστιβάλ Βενετίας δέχθηκε επιστολές διαμαρτυρίας από την κυβέρνηση της Ουκρανίας για την επιλογή της ταινίας στο διαγωνιστικό τμήμα. Αυτό που παρουσιάστηκε και οδήγησε στη βράβευση του Κρζανόφσκι με τον Αργυρό Λέοντα βραβείο σκηνοθεσίας, είναι κάτι σαν μια τρίωρη «σύνοψη» του έργου με επιλεγμένο υλικό που μονταρίστηκε εκ νέου.
Στον ευχαριστήριο λόγο του ο Κρζανόφσκι αναφέρθηκε κατά του πολέμου στην Ουκρανία, για την ανεξαρτησία της οποίας ελπίζει. Να σημειωθεί ότι στην εν λόγω ταινία, εκτός του Θεόδωρου Κουρεντζή παίζει και η Μαρία Ναυπλιώτου, η οποία στήριξε με την παρουσία της την προβολή της στη Βενετία, την ώρα που ο αρχιμουσικός ήταν απών.
Οπως «ΤΑ ΝΕΑ» στη διάρκεια του φεστιβάλ είχαν προβλέψει, από τα βραβεία πολύ δύσκολα θα απουσίαζαν οι ταινίες «Un bon petit soldat» (Ενας καλός μικρός στρατιώτης) του Γάλλου Στεφάν Μπριζέ και «Possible love» (Πιθανή αγάπη) του Νοτιοκορεάτη Λι Τσανγκ Ντονγκ. Το περιεχόμενό τους όπως και η καλλιτεχνική αξία τους, ήταν η δύναμή τους. Και οι δύο ταινίες καταπιάνονται με θέματα που αφορούν τον σύγχρονο εργαζόμενο και το μέλλον του, γεγονός που όλα δείχνουν ότι ευαισθητοποίησε τα μέλη της κριτικής επιτροπής.
Η ταινία «Possible love» κέρδισε τον Αργυρό Λέοντα-Μεγάλο Βραβείο της Επιτροπής και η «Ενας καλός μικρός στρατιώτης» το βραβείο σεναρίου για τον Στεφάν Μπριζέ, το οποίο και μοιράστηκε με τους Κοραλί Αμεντέο, Ολιβιέ Γκορς. «Χωρίς την υπομονή και την πίστη τόσων ανθρώπων, αυτή η ταινία δεν θα είχε γυριστεί», δήλωσε ο Λι παραλαμβάνοντας το βραβείο για το «Possible Love», που απέσπασε επίσης το βραβείο Fipresci της Διεθνούς Ενωσης Κριτικών Κινηματογράφου ως καλύτερη ταινία του φετινού Φεστιβάλ Βενετίας.
Mια ακόμα ταινία που, όπως «ΤΑ ΝΕΑ» είχαν προβλέψει, όλα έδειχναν ότι δεν θα έλειπε από τα βραβεία και όντως βραβεύτηκε με τον Αργυρό Λέοντα-Βραβείο της Επιτροπής, είναι το ιδιαιτέρως σκληρό ντοκιμαντέρ «Naza» των Γιουβάλ Αμπραάμ και Ρέιτσελ Ζορ. Πρόκειται για μια σειρά συνεντεύξεων ισραηλινών στρατιωτικών που μιλούν για το παρασκήνιο των βομβαρδισμών στην Γάζα που οι ίδιοι αναλαμβάνουν. Ο τίτλος «Naza» σημαίνει «παράπλευρη απώλεια» και η ταινία υπογραμμίζει ότι οι παράπλευρες απώλειες στους βομβαρδισμούς της Γάζας, δεν σημαίνουν απολύτως τίποτα για τους Ισραηλινούς. Τα όσα ακούγονται σε αυτή την ταινία είναι με μια λέξη ανατριχιαστικά και η ωμότητα της σοκαριστική.
Ευθείες βολές Αμπραχάμ προς το Ισραήλ
«Mε απόλυτη ειλικρίνεια, μπορώ να πω ότι δεν είναι καθόλου εύκολο να στέκομαι εδώ», είπε στον ευχαριστήριο λόγο του ο Αμπραχάμ, παραλαμβάνοντας εν μέσω θυελλωδών χειροκροτημάτων το βραβείο του μαζί με τη Ρέιτσελ Ζορ.
«Σκέφτομαι όλους εκείνους τους ανθρώπους – τους ισραηλινούς πολιτικούς, τους δημοσιογράφους στην πατρίδα μου – που τώρα επιτίθενται σε αυτή την ταινία, που την απαξιώνουν, χωρίς καν να την έχουν δει. Γίνονται τόσα πολλά γύρω μας για να μην αντικρίσουμε την πραγματικότητα και η πραγματικότητα λέει ότι, από την έναρξη αυτού του φεστιβάλ και μόνο μέσα σε αυτές τις 10 ημέρες διεξαγωγής του, το Ισραήλ σκότωσε τουλάχιστον έξι παλαιστίνια παιδιά στη Γάζα. Ανάμεσά τους ένα κοριτσάκι τριών ετών σε σχολείο που βομβαρδίστηκε, ένα επτάχρονο παιδί που μαζί με τον πατέρα του βρισκόταν μέσα σε αυτοκίνητο, και δύο αδελφές που κοιμούνταν στο σπίτι τους.
Οι αξιωματούχοι των ισραηλινών υπηρεσιών πληροφοριών με τους οποίους μιλήσαμε μας εξήγησαν ότι αυτή η μαζική θανάτωση είναι συστημική – όχι τυχαία, αλλά εσκεμμένη – και ότι πρόκειται για ενέργειες και δολοφονίες που βασίζονται στην πλήρη απανθρωποποίηση των Παλαιστινίων».
Τα λόγια περιττεύουν, αλλά αξίζει εδώ να σημειώσουμε ότι η ταινία έχει ήδη αγοραστεί από την ελληνική κινηματογραφική διανομή (Filmtrade), η οποία σκοπεύει να την παρουσιάσει πολύ σύντομα στις αίθουσες.
«Οι γυναίκες πληρώνουν με το σώμα τους στον πόλεμο»
Τη Δευτέρα 7 Σεπτεμβρίου, μία μέρα μετά την επίσημη προβολή της ταινίας «Αγνωστη γυναίκα», η σκηνοθέτις Μέι Ελ Τουκί μίλησε στα «ΝΕΑ» για την ταινία και την απόφασή της να ασχοληθεί με το θέμα της κακοποίησης της γυναίκας, κατά τη διάρκεια ενός πολέμου, αλλά και ύστερα από αυτόν. Απόσπασμα της συνέντευξης παραθέτουμε παρακάτω.
Τι σας οδήγησε να ασχοληθείτε με αυτό το θέμα;
Ετυχε μαζί με τη συνσεναριογράφο μου Μάρεν Λουίζ Κάρεν, να δούμε ένα άρθρο εφημερίδας στο οποίο η εικονογράφηση ήταν μια γυναίκα, ένα «κορίτσι της Γερμανίας» όπως αποκαλούσαν εκείνες τις γυναίκες, που εξευτελιζόταν δημοσίως ως συνεργάτιδα των ναζιστών μετά τον πόλεμο. Ηταν βεβαίως μια προπαγανδιστική φωτογραφία – μάλιστα, ατύπως αυτό το θέμα αναφέρεται στα σχολικά μαθήματα. Ομως από εκεί ξεκίνησαν όλα.
Με ποιον τρόπο επηρεαστήκατε;
Αυτή η φωτογραφία μάς έκανε να σκεφτούμε ότι το γυναικείο σώμα γίνεται μέρος του δημόσιου χώρου από τη στιγμή που ένας πόλεμος βρίσκεται σε εξέλιξη· αλλά και το ότι το γυναικείο σώμα, σε ιδιωτικό χώρο, μπορεί να κριθεί και να καταδικαστεί.
Θεωρείτε ότι αυτό το θέμα μπορεί να συνδεθεί με το παρόν;
Αυτό είναι ένα ερώτημα που αντιμετωπίζω σε κάθε ταινία που αποφασίζω να γυρίσω: τι είναι αυτό που συνέβη πριν από 1.000 χρόνια, αλλά έχει σχέση με το παρόν; Και κάτω από πιο πρίσμα; Ναι, νομίζω ότι το θέμα εξακολουθεί να είναι επίκαιρο, άρα μια ιστορία γύρω του άξιζε τον κόπο.
Πιστεύετε ότι σε αυτές τις περιπτώσεις το γεγονός ότι μιλάμε για γυναίκες παίζει πιο σημαντικό ρόλο απ’ όσο θα έπαιζε αν μιλούσαμε για άντρες;
Ενδιαφέρουσα ερώτηση. Μετά τον Β’ Παγκόσμιο Πόλεμο, στη Δανία επανήλθε ο νόμος της θανατικής ποινής και υπήρξαν άντρες που είχαν συνεργαστεί με τους ναζιστές και καταδικάστηκαν σε θάνατο. Κάποιοι φυλακίστηκαν, μετά ελευθερώθηκαν κ.λπ. Αυτό όμως δεν ίσχυε με τις γυναίκες. Αρα το επιχείρημα είναι ότι οι γυναίκες δεν έχασαν τη ζωή τους, απλώς εξευτελίστηκαν και κακοποιήθηκαν. Το θέμα είναι αρκετά περίπλοκο και δεν μπορείς να το κοιτάξεις μονόπλευρα. Πιστεύω όμως ότι ιστορικά μιλώντας, όταν μπαίνει στη μέση το σεξ, η γυναίκα βρίσκεται σε πολύ δύσκολη θέση.
Πώς το τεκμηριώνετε;
Το γεγονός ότι έκοψαν τα μαλλιά των γυναικών μάς μεταφέρει χιλιετίες πίσω, πριν από τη γέννηση του Χριστού, όταν η κοπή των μαλλιών γινόταν για να δει ο κόσμος ότι οι γυναίκες δεν ήταν πια παρθένες. Η σκέψη αυτή ήταν σημαντική για μένα όταν γύριζα τέτοιες σκηνές, διότι πιστεύω ότι και αυτές οι γυναίκες σκοτώθηκαν. Αλλά έπρεπε να συνεχίσουν να ζουν. Για φανταστείτε, να ζεις όλη σου τη ζωή ύστερα από αυτό το τραύμα στο ίδιο χωριό όπου όλοι σε γνωρίζουν. Δεν ήθελα να πάρω θέση, απλώς να εξερευνήσω το θέμα.
Δεν είναι όμως μόνο το γυναικείο σώμα που υφίσταται κακοποίηση κατά τη διάρκεια ενός πολέμου. Είναι και το αντρικό.
Εχετε δίκιο. Νομίζω ότι σε μια κατάσταση πολέμου οι άντρες πληρώνουν με τη ζωή τους και οι γυναίκες με το σώμα τους – και το λέω αυτό σε συνάρτηση με τη σεξουαλική βία. Ομως ο πόλεμος είναι όντως μια βρώμικη υπόθεση, άρα δεν μπορώ παρά να συμφωνήσω μαζί σας.