Τι θα συνέβαινε αν τη στιγμή που η τέχνη κινδύνευε να εξαφανιστεί, αποφάσιζε να πάρει η ίδια την κατάσταση στα χέρια της; Στο «Art is missing», τη νέα ταινία animation του Τζώρτζη Κόντου, ο σκηνοθέτης μετατρέπει αυτήν την παράδοξη ιδέα σε μια σουρεαλιστική ιστορία με κινούμενες εικόνες, όπου το τελευταίο μουσείο μιας πόλης βρίσκεται αντιμέτωπο με τα σχέδια ενός αδίστακτου μεσίτη που θέλει να τo θυσιάσει για να χτίσει ένα καζίνο. Ωστόσο, τα έργα τέχνης δεν σκοπεύουν να παραδώσουν αμαχητί το σπίτι τους.
Με χιούμορ, φαντασία και μια παιχνιδιάρικη ανατροπή των ρόλων, η ταινία που παρουσιάστηκε πρόσφατα στο Διεθνές Φεστιβάλ Animation Animasyros και στο Διεθνές Φεστιβάλ Ταινιών Μικρού Μήκους Δράμας, θέτει το πολύ πραγματικό κι επίκαιρο ερώτημα, τι χάνεται όταν μια πόλη αντικαθιστά τον πολιτισμό της με την υπόσχεση του εύκολου κέρδους, δίνοντας τροφή για προβληματισμό.
Πώς προέκυψε η ιδέα για την ταινία;
Η αρχική ιδέα γεννήθηκε μέσα στην πανδημία. Βλέποντας ότι η τέχνη – το σινεμά, η μουσική, τα βιβλία – έκανε την ζωή μας ανεκτή κατά τη διάρκεια των lockdowns, σκέφτηκα κάπως υπερβατικά πως η τέχνη παρέμενε ελεύθερη, ενώ όλοι εμείς ήμασταν εγκλωβισμένοι. Η τελική της μορφή, όμως, διαμορφώθηκε όταν επιστρέψαμε σε μια Αθήνα αγνώριστη. Η καινούργια «κανονικότητα» είχε πια άλλο ρυθμό, με άξονα έναν εξωφρενικό υπερτουρισμό – ο οποίος, στο δικό μου μυαλό, λειτουργεί εξίσου ως ένας νέος εγκλωβισμός.
Γιατί επιλέξατε έναν μεσίτη ως αντίπαλο και όχι, για παράδειγμα, έναν δήμαρχο ή έναν επιχειρηματία;
Ο χαρακτήρας σχεδιάστηκε ως ένας σύγχρονος, κυνικός επιχειρηματίας. Με την κακογουστιά και τη γελοιότητά του, αυτή η καρικατούρα καθρεφτίζει απόλυτα μια κουλτούρα που αδιαφορεί για τις τέχνες και έχει ως μόνη προτεραιότητα το εύκολο κέρδος. Δίπλα του, ο εργολάβος, συμπληρώνει το σκηνικό της διαπραγμάτευσης για την τύχη του μουσείου. Ετσι, το σενάριο αγγίζει όλες τις πλευρές αυτής της ισοπεδωτικής νοοτροπίας, ενώ εμπλέκει εμφανώς και το κράτος: η ατάκα ότι τα έργα θα καταλήξουν στις «αποθήκες του Υπουργείου» αναδεικνύει τη συλλογική συνενοχή στην εξαφάνιση του πολιτισμού.
Σκηνή από την ταινία «Art is missing», όπου ένα μουσείο κινδυνεύει να δώσει τη θέση του σε ένα καζίνο
Το καζίνο και το μουσείο μοιάζουν σχεδόν σα δύο διαφορετικές αντιλήψεις για το τι αξίζει μια πόλη. Τι θέλατε να αντιπαραθέσετε μέσα από αυτή τη σύγκρουση;
Σίγουρα μιλάμε για μια ακραία αντίθεση. Μια πόλη γεμάτη καζίνο, χωρίς ούτε ένα πολιτιστικό κέντρο, θα ήταν ένα άδοξο τέλος για τον πολιτισμό. Το μουσείο, ως ένας οικουμενικός χώρος, μου έδωσε την αφορμή να στήσω το σενάριο αυτής της κωμικοτραγικής αντίθεσης. Στην πραγματικότητα, λειτουργεί μεταφορικά ως μια κραυγή διαμαρτυρίας απέναντι στη σύγχρονη πολιτιστική κρίση, την ίδια στιγμή που διάφοροι ηγέτες εκφράζουν ανοιχτά τη δυσπιστία ή και την απειλή που νιώθουν από τους διανοούμενους και τους δημιουργούς.
Ποια έργα τέχνης βλέπουμε να επαναστατούν στην ταινία; Για εσάς, πότε ένα έργο τέχνης παύει να είναι απλώς «αντικείμενο» και αποκτά φωνή;
Επέλεξα έργα τέχνης από όλο το φάσμα της Ιστορίας και από διαφορετικά ρεύματα, μέχρι και τη σύγχρονη εποχή. Πολλά από αυτά συνδέονται ιστορικά με ποικίλες θέσεις, πολιτικές και μη. Προτίμησα όμως – πέρα από τη «Γκερνίκα», για προφανείς λόγους – να δώσω φωνή και σε έργα όπως η «Ξαπλωμένη Γυναίκα» του Henry Moore, το μινιμαλιστικό γλυπτό του Donald Judd, η μυκηναϊκή φιγούρα που κραυγάζει και η Αθηνά με τη Μέδουσα.
Το να επιμένει κανείς να δημιουργεί ανά τους αιώνες (εικαστικά, μουσική, ποίηση, θέατρο, σινεμά) κόντρα στις δυσκολίες της εποχής είναι μια πράξη ακτιβισμού – ειδικά όταν δεν βιοπορίζεται από την τέχνη του. Σίγουρα δεν αποκτούν όλα τα έργα πολιτική φωνή, ούτε είναι απαραίτητο να κουβαλούν όλα ένα πολιτικό μήνυμα. Χρειάζεται και το έργο ως αμιγές «αντικείμενο»· ένα οργανικό, φορμαλιστικό κομμάτι μουσικής ή ένας αφηρημένος πίνακας που δεν χρειάζεται ακαδημαϊκές αναλύσεις για να υπάρξει. Αν όλα τα έργα διεκδικούσαν μια τέτοια φωνή, θα χάναμε την καταφυγή και την ελευθερία που μας προσφέρει η τέχνη. Χρειαζόμαστε όλες τις εκφράσεις της για να υπάρχει ισορροπία. Επομένως για μένα όλα τα έργα έχουν τη δίκη τους φωνή.
Η ταινία μιλά για την καταστροφή ενός χώρου πολιτισμού. Τι πιστεύετε ότι εξαφανίζεται πραγματικά όταν χάνεται ένα μουσείο, πέρα από τα έργα του;
Πρόκειται για μια δύσκολη ερώτηση: Αν χάνονταν τα μουσεία και οι υπόλοιποι πολιτιστικοί χώροι, θα εξαφανιζόταν άραγε και η τέχνη; Πιστεύω πως όχι, καθώς η δημιουργία είναι έμφυτη στον άνθρωπο και αναπόσπαστο μέρος της ζωής του. Από την άλλη πλευρά, το μουσείο προστατεύει τα έργα, προσφέρει γνώση και διατηρεί τον πολιτισμό ζωντανό στον χρόνο.
Αν αυτός ο θεσμός εξαφανιζόταν – μαζί με τις βιβλιοθήκες, τα σινεμά, τα θέατρα και τα ωδεία – το αποτέλεσμα θα ήταν μια αμείλικτη κοινωνική αποστείρωση. Η ταινία προβάλλει ακριβώς αυτή την απειλή για τον πολιτισμό: τα έργα τέχνης που μένουν χωρίς «στέγη» λειτουργούν ως αλληγορία για ένα κατεστημένο που εγκαταλείπει τις τέχνες για το γρήγορο κέρδος, αλλά και για μια οξυνόμενη στεγαστική κρίση με βαθιές οικονομικές και κοινωνικές προεκτάσεις.