Γνωρίζουμε, ήδη από την εποχή του Εγέλου, ότι σε κρίσιμες στιγμές η πραγματικότητα δεν δύναται να συνεχίζεται άλλο ως έχει και εκρήγνυται. Ελάχιστοι είναι αυτοί που συλλαμβάνουν και καταγράφουν με ακρίβεια τις εντάσεις που (όχι και τόσο απροσδόκητα) επιφέρουν εκρήξεις. Συνήθως πρόκειται για νόες εξοικειωμένους με ένα ορισμένο είδος διαλεκτικής και προικισμένους με αντένες ιδιαίτερης ευαισθησίας. Ανάμεσά τους και κάποιοι λογοτέχνες που, σαν τους Ινδιάνους, ξέρουνε ν’ ακούν τη χλόη να βλασταίνει.
Ο Μισέλ Ουελμπέκ (Michel Houellebecq, 26.02.1956) θέλησε και κατόρθωσε να είναι διεισδυτικός ανατόμος της σύγχρονης κοινωνικής ζωής, της δυσανεξίας και της ψυχοπαθολογίας στον καθημερινό βίο, της διαταραχής της επικοινωνίας, του εκφυλισμού των σημασιών, της αιμορραγίας του νοήματος, της πρωτοκαθεδρίας του παραλογισμού, της αναγόρευσης του trash σε mainstream.
Πέρα από τις αναλύσεις στοχαστών και κοινωνιολόγων, μια εκ νέου εντρύφηση στο έργο του Ουελμπέκ σίγουρα προσφέρει νήματα ιχνηλασίας και ψήγματα κατανόησης των πρόσφατων εκρήξεων στο Παρίσι και άλλες ευρωπαϊκές μεγαλουπόλεις. Με μιαν ακρίβεια, που μας θυμίζει τις ταινίες του Μίχαελ Χάνεκε, ο γάλλος δημιουργός εντοπίζει, αναλύει, και μετατρέπει σε λογοτέχνημα τα όσα ταλανίζουν και απορρυθμίζουν το ήδη κατακερματισμένο, και ενίοτε ανερμάτιστο, εγώ του σύγχρονου πολίτη.
Η πρόσφατη κυκλοφορία του βιβλίου Μισέλ Ουελμπέκ απολογία: Δύο κείμενα για την ποιητική του, που υπογράφει ο Κώστας Περούλης (Πειραιάς, 1974), στάθηκε αφορμή για μιαν εκτεταμένη περιπλάνηση στον κόσμο του Ουελμπέκ μέσα από τα έργα του που μας δίδονται από τις εκδόσεις Εστία.
Οπως υπογραμμίζει εύστοχα ο Περούλης, ο γάλλος ποιητής, μυθιστοριογράφος, σκηνοθέτης κινηματογράφου, και δοκιμιογράφος διέπεται από την επιτακτική ανάγκη/λαχτάρα ενός καίριου ηθικού αιτήματος σε μιαν εποχή χωρίς ηθική, ενώ η διερεύνηση του τι μπορεί σήμερα να σημαίνει αγάπη, πώς πραγματώνεται η αγάπη, τι ερείσματα μπορεί να έχει η αγάπη, αποτελεί κεντρική μέριμνα αυτού του δημιουργού που τόσες επιθέσεις έχει δεχτεί θεωρούμενος μισάνθρωπος, κακιασμένος, αντιδραστικός, κυνικό παλιοτόμαρο, μηδενιστής, κι ένα σωρό παρεμφερή.
Ορθά ο Περούλης εμμένει στο ότι για τον Ουελμπέκ η ηθική δεν είναι θεωρία αλλά οδυνηρό μέρος της ζωής μας, και στο πώς μέσα από το έργο του προβαίνει σε μια σημαίνουσα και σημαντική ιστορικοποίηση της αχρονικής συνείδησης των υπαρξιστών συγγραφέων (Καμύ, Σαρτρ, Μπέκετ), καλώντας μας να δούμε το κενό που ήδη βιώνουμε, να υπερβούμε τον κοινωνικό μηδενισμό και τον δίδυμό του, τον κυνισμό, να περάσουμε από την αποσυναρμογή αξιών και ταυτοτήτων σε μιαν εκ βαθέων και εκ νέου νοηματοδότηση του χρόνου, των δευτερολέπτων που μας διατίθενται για το πέρασμά μας από τούτο τον πλανήτη.
Ο Ουελμπέκ διόλου δεν διστάζει να γίνει δυσάρεστος, απηχώντας το cruel only to be kind του Αμλετ και το αντίστοιχο φοβερός από μειλιχιότητα του Καρούζου. Το συγκλονιστικό τρίτο μέρος της Εκμηδένισης (μτφρ. Γιώργος Καράμπελας), τα φιλοσοφικά ποιήματα στη Μορφολογία της τελευταίας όχθης (μτφρ. Σπύρος Γιανναράς), οι περί αιωνιότητας και κλωνοποίησης σκέψεις στη Δυνατότητα ενός νησιού (μτφρ. Λίνα Σιπητάνου), οι ζόρικες κοινωνιολογικές επισημάνσεις στην Υποταγή (μτφρ. Λίνα Σιπητάνου) και στη Σεροτονίνη (μτφρ. Γιώργος Καράμπελας), οι περί οπτικών τεχνών ιδέες στο Ο χάρτης και η επικράτεια (μτφρ. Λίνα Σιπητάνου) δείχνουν την προγραμματική προσήλωση του Ουελμπέκ στην εξιχνίαση των παλλόμενων και δύσκολα αναλύσιμων συστατικών των σύγχρονων κοινωνιών, μια προσήλωση που έγινε ήδη έκδηλη στα δύο πρώτα μυθιστορήματά του Η επέκταση του πεδίου πάλης και Τα στοιχειώδη σωματίδια (μτφρ. Αλέξης Εμμανουήλ).
«Το έργο που απασχόλησε τον Ζεντ Μαρτέν τα τελευταία χρόνια της ζωής του», διαβάζουμε, «μπορεί λοιπόν να θεωρηθεί – είναι η πλέον άμεση ερμηνεία – ένας νοσταλγικός διαλογισμός πάνω στο τέλος της βιομηχανικής εποχής στην Ευρώπη και γενικότερα στη φθαρτή και προσωρινή φύση κάθε ανθρώπινου τομέα παραγωγής. Αυτή η ερμηνεία, ωστόσο, δεν επαρκεί για να δικαιολογήσει τη δυσφορία που μας κατακλύζει όταν βλέπουμε τα θλιβερά κουκλάκια της Playmobil, χαμένα μέσα σε μια αφηρημένη και τεράστια φουτουριστική πολιτεία, μια πολιτεία που και η ίδια διαλύεται και αποσυντίθεται και έπειτα μοιάζει σιγά-σιγά να σκορπίζει μέσα στον απέραντο φυτικό χώρο που επεκτείνεται στο άπειρο» (Ο χάρτης και η επικράτεια, σ. 418). Προφανώς, ισχύουν τα ίδια και για το έργο του Ουελμπέκ, κι ας μη φαίνεται με την πρώτη ματιά ότι η νοσταλγία είναι κάτι που τον απασχολεί.
Η ανάγνωση των μυθιστορημάτων του συνδυάζεται και συμπληρώνεται δυναμικά με τη μελέτη των στοχαστικών πονημάτων, των χρονικών και των δοκιμίων του Ουελμπέκ που συναντάμε στους τόμους Παρεμβάσεις 2020, Κάποιοι μήνες της ζωής μου, και Σοπενάουερ παρόντος (όλα μεταφρασμένα από τον Γιώργο Καράμπελα), όπου διαλάμπουν τόσο η κρυστάλλινη διαύγεια όσο και η μεταλλική πρωτοτυπία της σκέψης του. Επίσης διαλάμπουν η ευρυμάθεια, η αίσθηση ευθύνης, και το χιούμορ του.
Μαθαίνουμε εδώ ότι «η ποίηση δεν είναι μόνο μια άλλη γλώσσα, είναι ένα άλλο βλέμμα. Ενας τρόπος να βλέπεις τον κόσμο, όλα τα αντικείμενα του κόσμου (τους αυτοκινητόδρομους όπως και τα ερπετά, τα πάρκινγκ όπως και τα λουλούδια)» και ότι «το μυθιστόρημα είναι φυσικός τόπος για την έκφραση φιλοσοφικών συζητήσεων ή ρήξεων» (Παρεμβάσεις, σ. 75 και σ. 140).
Αποκομίζουμε, μελετώντας τον Ουελμπέκ και κάποιους προπομπούς του (Ντελέζ, Ντεμπόρ, Μπωντριγιάρ), περισσότερες δυνατότητες διαύγασης και κατανόησης όσων εμπρηστικά συμβαίνουν στο πρώτο τέταρτο του 21ου αιώνα.