Ολα ξεκίνησαν για την Άστρο Ταραμπουλούς πριν από τρία χρόνια, όταν συμμετείχε σε μια περιήγηση στο μεγαλύτερο εβραϊκό νεκροταφείο στη Δυτική Θράκη, σε εκείνο του Διδυμοτείχου, στο πλαίσιο ενός διεθνούς συμποσίου για την εβραϊκή κοινότητα.
Το μνημείο-φάντασμα, στα δυτικά της ακριτικής πόλης, πέρα από τον Ερυθροπόταμο (παραπόταμος του Εβρου), δεν μπορούσε να της «μιλήσει» αφού η ίδια – το πρώτο παιδί εβραϊκής οικογένειας που γεννήθηκε στο Διδυμότειχο μετά το Ολοκαύτωμα – δεν γνωρίζει την εβραϊκή γραφή.
Ένας δημοσιογράφος, όμως, διάβασε πάνω σε ένα από τα λιγοστά επιτύμβια όπου οι επιγραφές διακρίνονται πιο καθαρά, το όνομα Ρίφκα – δηλαδή Ρεβέκκα – Ταραμπουλούς και χρονολογία θανάτου 5691, που αντιστοιχεί στο 1931.
«Η αλήθεια είναι ότι αν και συγκράτησα τα στοιχεία δεν ασχολήθηκα ιδιαιτέρως εκείνη τη στιγμή. Στη συνέχεια, όμως, έβαλα τα δεδομένα στη σειρά και συνειδητοποίησα ότι σε ποσοστό 90% ο τάφος ανήκει στην προγιαγιά μου. Ακόμη και τώρα που σας το λέω μουδιάζω. Ενιωσα ότι βρήκα έναν κρίκο από την οικογενειακή αλυσίδα που είχε κοπεί», λέει στο «Νσυν» η Αστρο Ταραμπουλούς.
Μόλις την προηγούμενη Κυριακή είχε επισκεφθεί ξανά το εγκαταλελειμμένο εβραϊκό νεκροταφείο της γενέτειράς της, με αφορμή τον ιστορικό περίπατο που πραγματοποιήθηκε στο πλαίσιο των εγκαινίων της έκθεσης «(Α)ορατό: Το Εβραϊκό Νεκροταφείο Διδυμοτείχου». Οι φωτογραφίες που συνθέτουν τον πυρήνα της καταγράφουν τη σημερινή κατάσταση του νεκροταφείου σε διάλογο με ιστορικά έγγραφα, προπολεμικές φωτογραφίες και αποσπάσματα από θρησκευτικά κείμενα φωτίζουν διαφορετικές όψεις της ιστορίας του νεκροταφείου και της εβραϊκής κοινότητας του Διδυμοτείχου.
Η διοργάνωση φιλοξενείται στο Βυζαντινό Μουσείο της πόλης στο πλαίσιο του προγράμματος «Πρωτοβουλία για τις Δημόσιες Ανθρωπιστικές Επιστήμες Ιδρυμα Σταύρος Νιάρχος (SNFPHI)» στο Πανεπιστήμιο Columbia και πραγματοποιείται σε συνεργασία με την Εφορεία Αρχαιοτήτων Εβρου (Τμήμα Βυζαντινών και Μεταβυζαντινών Αρχαιοτήτων και Μουσείων), και με την αποκλειστική υποστήριξη του Ιδρύματος Σταύρος Νιάρχος (ΙΣΝ).
«Το εβραϊκό νεκροταφείο του Διδυμοτείχου αποτελεί το σημαντικότερο σωζόμενο υλικό κατάλοιπο της διαλυμένης εβραϊκής κοινότητας της πόλης», λέει, εξηγώντας τη σημασία του χώρου που καταλαμβάνει περί τα 16 στρέμματα και περιλαμβάνει τουλάχιστον 450 ταφές, γεγονός που το καθιστά το μεγαλύτερο εβραϊκό νεκροταφείο της Δυτικής Θράκης, η δρ Ιστορίας, Ελένη Κούκη.
Μαζί με τον δρα Γιάννη Παπακονδύλη παρουσιάζουν τη συγκεκριμένη έκθεση ως αποτέλεσμα της δράσης δημόσιας ιστορίας, «Το Εβραϊκό Νεκροταφείο του Διδυμοτείχου: Ανάμεσα στη Λήθη και τη Μνήμη», η οποία βασίζεται σε αρχειακή έρευνα στην Ελλάδα και το εξωτερικό, συγκριτικές επισκέψεις σε εβραϊκά νεκροταφεία της Δυτικής Θράκης και συστηματική επιτόπια έρευνα, που έφεραν στην επιφάνεια σημαντικές πληροφορίες για την τοπογραφία του κοιμητηρίου, την τυπολογία των ταφικών μνημείων και τη συμβολική του οργάνωση.
«Είναι, δε, το παλαιότερο της περιοχής του Εβρου και ένα σημαντικό ταφικό σύνολο για τη Βόρεια Ελλάδα. Το μεγαλύτερο αίνιγμα, ωστόσο, παραμένει η χρονολόγησή του», προσθέτει η ιστορικός και εξηγεί ότι ενώ υπάρχουν μαρτυρίες για τάφους που αναφέρουν χρονολογίες όπως 1465 και 1642, η καταστροφή πολύτιμων αρχείων κατά τον Β’ Παγκόσμιο Πόλεμο δεν επιτρέπει την ακριβή χρονολόγησή του.
Εξίσου αβέβαιο παραμένει και το πότε το νεκροταφείο έπαψε να χρησιμοποιείται. Οι πρώτες ενδείξεις οδηγούν στο συμπέρασμα ότι οι περισσότεροι σωζόμενοι τάφοι χρονολογούνται από τα τέλη του 19ου και τις αρχές του 20ού αιώνα, ενώ είναι γνωστό πως υπήρξαν και μεταπολεμικές ταφές που δεν έχουν διατηρηθεί.
Τα περισσότερα ταφικά μνημεία φέρουν εκτενείς επιγραφές στην εβραϊκή γραφή, οι οποίες αποτελούν πολύτιμο τεκμήριο για την ιστορία της κατεστραμμένης εβραϊκής κοινότητας του Διδυμοτείχου, η οποία έχασε το 96% του πληθυσμού της στο Αουσβιτς.
Ωστόσο, η διάβρωση των λίθων απειλεί σταδιακά να τις καταστήσει δυσανάγνωστες και τελικά να τις εξαφανίσει, ενώ την κατάσταση δυσχεραίνει και η βλάστηση, η οποία είναι δύσκολο να απομακρυνθεί, καθώς σύμφωνα με την εβραϊκή θρησκευτική παράδοση ούτε ο τάφος δεν πρέπει να διαταράσσεται, ούτε τα φυτά που φυτρώνουν πάνω στους τάφους επιτρέπεται να ξεριζώνονται. Ο Δήμος Διδυμοτείχου καθαρίζει τμήματά του ώστε να παραμένει προσβάσιμο στους απογόνους της κοινότητας, ενώ σχεδιάζεται νέα περίφραξη.
Info: H έκθεση «(Α)ορατό: Το Εβραϊκό Νεκροταφείο Διδυμοτείχου» έως τις 24 Ιανουαρίου 2027 στο Βυζαντινό Μουσείο Διδυμοτείχου. Προσβάσιμη και διαδικτυακά στον σύνδεσμο https:// snfphi.columbia.edu/ el/events/invisible-thejewish-cemetery-ofdidymoteicho/