Η λεγόμενη φήμη του μαέστρου και η ταυτότητά του δημιουργούνται από τους μουσικούς που συνεργάζονται μαζί του, το κοινό του, τον κόσμο του. Εκεί είναι που, για εμένα, η προσωπικότητα συναντά την τέχνη.
Μπορεί να δει κανείς δύο μαέστρους να διευθύνουν το ίδιο έργο με την ίδια ορχήστρα την ίδια βδομάδα, αλλά ο ήχος και η ερμηνεία να διαφέρουν σημαντικά μεταξύ τους». Μιλάμε με τον ανερχόμενο έλληνα αρχιμουσικό Κωνσταντίνο Τερζάκη με αφορμή την παράσταση «Ορφέας», που φέρει τη σκηνοθετική υπογραφή του εικαστικού Ουίλιαμ Κέντριτζ, μια συμπαραγωγή της Εθνικής Λυρικής Σκηνής (ΕΛΣ) με το Γκλάιντμπορν και τη Μητροπολιτική Οπερα της Νέας Υόρκης.
Ο Τερζάκης, που διαγράφει μια διεθνή πορεία η οποία εκτείνεται από την όπερα και το συμφωνικό ρεπερτόριο έως τη σύγχρονη μουσική, διευθύνει την ορχήστρα τη ΕΛΣ στην έβδομη συνεργασία του με τον οργανισμό. Μια πολύ προκλητική συνεργασία μουσικά: Στον «Ορφέα» ο Κλάουντιο Μοντεβέρντι γράφει για έναν κόσμο στον οποίο η μουσική, ο λόγος και το συναίσθημα είναι σχεδόν αδιαχώριστα. Αλλωστε, το πνεύμα της Μουσικής χαιρετά το κοινό ήδη από τον πρόλογο του έργου.
«Η ελαστικότητα μεταξύ αυτών των στοιχείων είναι κρίσιμη για την οργανικότητα της φυσικής συνύπαρξης του λόγου με τη μουσική», σχολιάζει ο κ. Τερζάκης. Στη διεύθυνση αυτό σημαίνει πολύ καλή προβολή της ροής του μουσικού λόγου των τραγουδιστών, αλλά και σημαντική ακρίβεια. Δεν αρκεί, όμως, η γνώση της παρτιτούρας.
Ο μαέστρος πρέπει να κατανοεί το κείμενο και τη γλώσσα στην οποία είναι γραμμένη η όπερα – στη συγκεκριμένη περίπτωση τα ιταλικά – ώστε να αντιλαμβάνεται τις διαθέσεις και να εναρμονίζει την κινησιολογία του με τους ερμηνευτές. Η επαφή και, ιδανικά, η χημεία με το καστ είναι απαραίτητες. Η κατανόηση και η αντίληψη του ρόλου πρέπει να είναι κοινές και από τις δύο πλευρές. Από αυτή τη σχέση εξαρτάται σε μεγάλο βαθμό και η εξέλιξη της παραγωγής.
Σύγχρονη εκδοχή
Υπάρχει, ωστόσο, μία ακόμη παράμετρος που κάνει την αθηναϊκή εκδοχή του «Ορφέα» ιδιαίτερη: η μουσική του Μοντεβέρντι δεν αναπαράγεται με τα όργανα και τον ήχο της εποχής της, αλλά μεταφέρεται σε ένα σύγχρονο ορχηστρικό περιβάλλον από τον αμερικανό ενορχηστρωτή Νίκο Μιούλι.
Τι αλλάζει όταν ένα έργο του 17ου αιώνα συναντά τις σημερινές τεχνικές; Ο Τερζάκης εντοπίζει το κέρδος κυρίως στον εμπλουτισμό και τη μεγέθυνση των ηχοχρωμάτων, των υφών και του ηχοτοπίου.
«Ο Μοντεβέρντι ήταν τόσο ευφάνταστος στην εποχή του, που ο Μιούλι φαίνεται να θεωρεί πως αν ο τότε συνθέτης είχε πρόσβαση στις τεχνικές τού σήμερα, θα τις χρησιμοποιούσε!», σχολιάζει ο μαέστρος. Η σύγχρονη ορχηστρική γλώσσα προσφέρει, κατά συνέπεια, τη δυνατότητα να αναδειχθούν ορισμένες στιγμές της όπερας με πολύ πιο δραματικό τρόπο και εντυπωσιακή ένταση. Δεν σημαίνει, όμως, ότι η μετάβαση αυτή δεν έχει τις δυσκολίες της.
Η ευελιξία ενός μπαρόκ συνόλου, ιδιαίτερα στη συνοδεία των εσωτερικών μικροκινήσεων της φωνής, γίνεται πιο δύσκολη σε ένα συμφωνικό σχήμα. «Για εμάς στο Πιτ δεν αρκεί αυτό που γράφει η παρτιτούρα, η οποία έχει όλες τις πληροφορίες γραμμένες. Οι μουσικοί χρειάζεται να έχουν διαρκώς άμεση επαφή τόσο με τον μαέστρο όσο και με τη σκηνή. Συχνά πρέπει να προσαρμόζουν επιτόπου τη δυναμική τους, ανάλογα με όσα συμβαίνουν μπροστά τους.
Αυτό απαιτεί εντυπωσιακά αντανακλαστικά με την ανάλογη ευαισθησία», τονίζει. Αυτή η αμφίδρομη σχέση ανάμεσα στην ορχήστρα και τη σκηνή αποκτά ιδιαίτερη σημασία στη στιγμή που ο Ορφέας αθετεί τον όρο να μη γυρίσει να κοιτάξει την Ευρυδίκη.
Ο Μοντεβέρντι έχει ήδη προετοιμάσει μουσικά τη δραματική μεταβολή, αλλά εκείνο που ενδιαφέρει τον Τερζάκη είναι η άμεση αλληλεπίδραση της ορχήστρας με τον ήρωα. Μέσα σε ελάχιστο χρόνο, η μουσική περιγράφει το ταξίδι από τον Κάτω Κόσμο προς την επιφάνεια, τον ήχο που ακούει ο Ορφέας και, τελικά, τη στιγμή που στρέφει το βλέμμα του προς την αγαπημένη του. Τότε η αρμονία αλλάζει εντελώς. Οπως λέει ο μαέστρος, οι εναλλαγές αυτές αποτελούν τον δυναμικό πόλο της ροής της ιστορίας.
Επίκαιρο θέμα
Η απόφαση του Ορφέα να κοιτάξει πίσω δεν είναι ένα μοιραίο λάθος. «Είναι μια απόδειξη της ανθρώπινης φύσης και της κριτικής ικανότητας. Ο Ορφέας γεμίζει το μυαλό του με αμφιβολίες καθώς προχωράει, και στρέφει πίσω μετά τον ήχο που άκουσε.
Εάν δεν σκεπτόταν τόσο, δεν θα προέκυπταν η αμφιβολία ή ο φόβος. Εχει ενδιαφέρον το πόσο επίκαιρο είναι το θέμα, και πώς οι σκέψεις μας μας κάνουν πολλές φορές να δρούμε διαφορετικά από αυτό που χρειάζεται», λέει ο κ. Τερζάκης. Θα ήθελε, άραγε, να αλλάξει αυτή την κατάληξη; Να αφήσει τον ήρωα να ολοκληρώσει τη δοκιμασία και να πάρει την Ευρυδίκη πίσω; «Αρκετοί μαζί με εμένα θα ήθελαν να μη γυρίσει ο Ορφέας να κοιτάξει πίσω και να κερδίσει την πρόκληση», λέει.
Ωστόσο, μια τέτοια εξέλιξη θα στερούσε από την όπερα αλλά και τον αρχαιοελληνικό μύθο τις υπαρξιακές του προεκτάσεις, ακόμη κι αν εδώ δίνεται μια λύση εξ ουρανού με την παρέμβαση του Απόλλωνα.
Είναι αυτή η λύτρωση που κάνει, σύμφωνα με τον μαέστρο, το τέλος πιο ανακουφιστικό για το κοινό, αλλά και πιο ολοκληρωμένο δραματουργικά. Ισως εκεί βρίσκεται και η διαχρονικότητα του «Ορφέα»: στην αντίφαση ανάμεσα σε αυτό που επιθυμούμε, αυτό που φοβόμαστε και αυτό που τελικά επιλέγουμε.
Info: «Ορφέας» του Κλάουντιο Μοντεβέρντι σε σκηνοθεσία Ουίλιαμ Κέντριτζ στην Εθνική Λυρική Σκηνή (Κέντρο Πολιτισμού Ιδρυμα Σταύρος Νιάρχος) στις 8, 10, 12 και 14 Νοεμβρίου