Μια ορχήστρα που καλείται να ερμηνεύσει ένα απαιτητικό έργο μπροστά σε ένα παγκόσμιο κοινό αλλά δεν έχει διευθυντή; Ή μήπως ένας κατακερματισμένος καθρέφτης που δεν έσπασε μόνο από το βάρος των πολεμικών συγκρούσεων που διχάζουν τον πλανήτη, αλλά και από εκείνο της λογοκρισίας; Και που στα σπασμένα κομμάτια του εμφανίζονται ο Τζουντ Λο και η Λόρι Αντερσον, o Ράσελ Κρόου και η Τσιτσιολίνα, αλλά και σώματα γυμνά – κυρίως γυναικεία – που έχουν σκοπό να προκαλέσουν για να αφυπνίσουν και όχι για να διεγείρουν;
Ο συνδυασμός ίσως των δύο εικόνων να δίνει την πλησιέστερη περιγραφή της φετινής 61ης Μπιενάλε της Βενετίας. Μιας διοργάνωσης που κατάφερε να βρεθεί στην κορυφή της δημοσιότητας για τους λάθος λόγους, καθώς περισσότερο συζητούνται οι αντιδράσεις εναντίον της συμμετοχής χωρών, όπως το Ισραήλ και η Ρωσία, τα πρωτοφανή επεισόδια μεταξύ διαδηλωτών και αστυνομίας, την επιστροφή στην 15ετία που είχε ανασταλεί η απονομή βραβείων (1970-1986) και τα λογοκριμένα περίπτερα που κερδίζουν το ενδιαφέρον των επισκεπτών, παρά το ίδιο το περιεχόμενο της μεγαλύτερης εικαστικής έκθεσης στον κόσμο. Και μιας Μπιενάλε, όμως, που αναγκάστηκε, ως έναν βαθμό τουλάχιστον, να απεκδυθεί τον συνήθη χαρακτήρα της.
Σε πρώτο επίπεδο, δηλαδή, να παρακολουθεί και να σχολιάζει την τρέχουσα πολιτική κατάσταση και τις πληγές της Ιστορίας μέσα από ένα ασφαλές οργανωμένο πλαίσιο. Ενα και μόνο ελαφρύ ξύσιμο της επιφάνειας αυτής, όμως, αποδεικνύεται αρκετό για να αποκαλυφθεί ότι οι με βαρύ βαλάντιο επισκέπτες που απολαμβάνουν το γεννημένο στη Βενετία μπελίνι (κοκτέιλ με προσέκο και λευκόσαρκο ροδάκινο) στα προεγκαίνια σπεύδουν για να κάνουν πολυδάπανες συμφωνίες αγοραπωλησίας έργων τέχνης.
Ο εκτυφλωτικά φωτισμένος κατακκόκινος διάδρομος του Αλφρέντο Τζάαρ, που οδηγεί σε έναν μόνο κύβο σπάνιων γαιών ως σχόλιο στην απληστία που καταστρέφει τον πλανήτη στην κεντρική έκθεση
Φέτος η ορχήστρα άρχισε να ξεκουρδίζεται από νωρίς, συνθήκη στην οποία συνέβαλε σαφώς ο πρόωρος θάνατος της καλλιτεχνικής διευθύντριας της 61ης Μπιενάλε Κούγιο Κούο έναν χρόνο πριν από τα εγκαίνια. Και μπορεί το όραμά της να ήταν μια έκθεση «Σε χαμηλές τονικότητες» (ή σε «ελάσσονες κλίμακες» ανάλογα με το πώς αποδίδεται στα ελληνικά ο τίτλος «In minor keys»), στοίχημα που επετεύχθη στην κεντρική έκθεση. Ο θόρυβος, όμως, από τις διαδηλώσεις κατά της συμμετοχής του Ισραήλ που διαπερνούσαν τους χοντρούς πέτρινους τοίχους της Αρσενάλε και οι διαμαρτυρίες με τα καπνογόνα έξω από το ρωσικό περίπτερο στους Κήπους, οι συγκρούσεις διαφωνούντων με τη συμμετοχή των δύο χωρών με πάνοπλους αστυνομικούς σε κεντρικούς δρόμους, τα ελικόπτερα που πετούσαν ασταμάτητα ως τις πρώτες ώρες μετά τα μεσάνυχτα επιτηρώντας την περιοχή για λόγους ασφαλείας μόνο χαμηλά δεν επέτρεψαν να μείνουν οι τόνοι.
Η ΚΕΝΤΡΙΚΗ ΕΚΘΕΣΗ. Κι αν αυτή ήταν η εικόνα γύρω από την Μπιενάλε – που κέρδισε και τα φώτα της δημοσιότητας – τι συνέβη πραγματικά στην ουσία της; Σε δύο ταχύτητες κινείται η κεντρική έκθεση, που έχει ακολουθήσει τον σχεδιασμό της Κούο. Μεγάλης κλίμακας εγκαταστάσεις γεμάτες χρώματα που έχουν βγει από τα χέρια καλλιτεχνών που χειρίζονται με μαεστρία το νήμα και τον πηλό, από χώρες κυρίως της Αφρικής, βάζουν στο κάδρο μεταξύ άλλων τα τραύματα της αποικιοκρατίας ή του πολέμου και την αγωνία για την κλιματική αλλαγή, εξορίζοντας σχεδόν την παλαιότερα κυρίαρχη τάση του βίντεο, αλλά και τον ανερχόμενο προβληματισμό περί τεχνητής νοημοσύνης.
Η ατμοσφαιρικά φωτισμένη ελιά που περιστρέφεται μέχρι να ξεραθεί έως το τέλος της έκθεσης, τον Νοέμβριο, του Θίο Εσέτου στην Αρσενάλε
Η εναλλαγή των εικόνων και του κλίματος καταιγιστική: από τη σχεδόν πένθιμη γωνιά του Θίο Εσέτου με μια ατμοσφαιρικά φωτισμένη ελιά που περιστρέφεται μέχρι να ξεραθεί έως το τέλος της έκθεσης, τον Νοέμβριο έως τον εκτυφλωτικά φωτισμένο κατακόκκινο διάδρομο του Αλφρέντο Τζάαρ, που οδηγεί σε έναν μόνο κύβο σπάνιων γαιών ως σχόλιο στην απληστία που καταστρέφει τον πλανήτη.
Τα γλυπτά από συντρίμμια που συλλέχθηκαν έπειτα από μια καταιγίδα του Ντάνιελ Λιντ Ράμος, διαδέχονται τα 2.500 πήλινα ειδώλια του Σαουάνγκγουονγκσε Γιάουνγκουε σε μια πορεία μήκους 6 μ. ως μια νέα βιβλική έξοδο σχολιάζοντας τις γενοκτονίες σε διάφορες γωνιές του πλανήτη. Η Λόρι Αντερσον δημιουργεί ένα δικό της ασπρόμαυρο σύμπαν στο οποίο οι αστυνομικοί της ICE, της αμερικανικής αστυνομίας μετανάστευσης, συνυπάρχουν με μια καρικατούρα του προέδρου Τραμπ και ένα πορτρέτο του Τζον Λένον και ο Νικ Κέιβ ξαφνιάζει όσους γνωρίζουν τη δουλειά του με τα χάλκινα υβριδικά γλυπτά του που πραγματεύονται το πένθος ενώ από μέσα τους αναβλύζουν λουλούδια.
Στο ίδιο πνεύμα, αλλά με μικρότερης κλίμακας έργα και πολλές επαναλήψεις καλλιτεχνών κινείται το δεύτερο μέρος της κεντρικής έκθεσης στους Κήπους, χωρίς να καταφέρνει να δημιουργήσει την ίδια γοητευτική αίσθηση που αφήνει η Αρσενάλε. Ωστόσο δεν μπορεί να μη σταθεί κανείς στην τεράστια ζωγραφική σύνθεση σε χαρτί με πρωταγωνίστριες την εκλιπούσα καλλιτεχνική διευθύντρια και την πρώτη μαύρη που κέρδισε Νομπέλ Λογοτεχνίας, Τόνι Μόρισον, ανάμεσα σε μίσχους μανόλιας διά χειρός Μαρίας Μαγδαλένα Κάμπος-Πονς.
ΤΑ ΕΘΝΙΚΑ ΠΕΡΙΠΤΕΡΑ. Οι τόνοι δεν ήταν χαμηλοί στα εθνικά περίπτερα, αλλά τις περισσότερες φορές βαρετοί, με λιγοστές εξαιρέσεις. Και αν για τη συμμετοχή της Αυστρίας με τα γυμνά σώματα που μετατρέπονται σε γλωσσίδι καμπάνας ή ζουν σε μια δεξαμενή με διυλισμένα ούρα κοινού για τέσσερις ώρες, ειπώθηκαν πολλά, σίγουρα η αναμονή μιας και πλέον ώρας δικαιώνει τους θεατές, καθώς είναι ένα έργο-γροθιά στο στομάχι, που δύσκολα απωθείται από τη μνήμη.
Στο ιαπωνικό περίπτερο οι επισκέπτες καλούνται να νταντέψουν από ένα μελαμψό μωρό-κούκλα με γυαλιά ηλίου, να το ταΐσουν με τα δεκάδες μπιμπερό που αιωρούνται από την οροφή κι αν έχουν διάθεση να το αλλάξουν, θα ανακαλύψουν ένα ποίημα κρυμμένο στην πάνα σε QR code.
Πρωταγωνιστής στο γαλλικό είναι ο πλανήτης της αργής σκέψης, αλλά και μυθολογικός πατέρας που καταβροχθίζει τα παιδιά του, Κρόνος. Το αμερικανικό με τα υπερμεγέθη αφαιρετικά γλυπτά υπήρξε από τα πλέον αδιάφορα και στο κινεζικό, μεταξύ πολλών άλλων, ένα ρομπότ χάριζε ζωγραφιές που έφτιαχνε επιτόπου. Το ελληνικό «Δωμάτιο Απόδρασης» έχει χαρακτηριστικά ενός κλαμπ με πλήθος αναφορών σε πολλά ετερόκλητα «αναμνηστικά» από διαφορετικές ιστορικές περιόδους, ενώ θέμα συζήτησης σχετικά με το διάστημα που θα καταφέρει να μείνει άθικτο γίνεται το σοκολατένιο – βάρους 150 κιλών – ομοίωμα του Ράσελ Κρόου στο περίπτερο της Μάλτας.
Εκθέσεις εκτός τείχων
Κι αν αυτά συμβαίνουν εντός των τειχών της Μπιενάλε σε ολόκληρη την πόλη εκκλησίες και καταστήματα, μέγαρα και δρόμοι κρύβουν μικρές ή μεγάλες εκπλήξεις. Το πρώτο έργο του Λούσιαν Φρόιντ «Ηλικιωμένος που τρέχει» που φιλοτέχνησε όταν ήταν έφηβος, συμπεριλαμβάνεται στην περιοδική έκθεση που εξηγεί πώς ξεκίνησε την καριέρα της ως γκαλερίστα στο Λονδίνο η Πέγκι Γκούγκενχαϊμ στο ομώνυμο μουσείο.
Ο Γιαν Φαμπρ κοιμάται κουλουριασμένος ως αδέσποτο που έχει βρει καταφύγιο σε ένα καλάθι, σε ένα από τα τρία μπρούτζινα γλυπτά του που συνομιλούν με τα αριστουργήματα του Τιντορέτο στη Σκουόλα Γκράντε ντι Σαν Ρόκο. Τα εμβληματικά πορτρέτα της Τζένι Σάβιλ και μια βυζαντινής τεχνοτροπίας Πιετά της είναι από τις εκθέσεις που αξίζουν, στο Κα Πεζάρο. Τις μακέτες από τα μεγάλης κλίμακας δημόσια έργα που ονειρεύεται να φτιάξει ο Ανίς Καπούρ μαζί με κολοσσιαία έργα του έχουν καταλάβει το κτίριο που στεγάζει το ίδρυμά του, στο Καναρέτζιο.
Υφασμα που χρησιμοποιείται στην Αφρική για σάβανα επέλεξε ως καμβά ο Μάικλ Αρμιτάζ για να ζωγραφίσει την πρώτη Αφρικανή που κέρδισε παγκόσμιο τίτλο στην πυγμαχία (2004), στο Παλάτσο Γκράσι
Τα ζωγραφισμένα πάνω σε ύφασμα που φτιάχνουν τα σάβανα στην Αφρική έργα του Μάικλ Αρμιτάζ βρίσκονται στο Παλάτσο Γκράσι και οι διογκωμένες πολύχρωμες φιγούρες του Ερβιν Βουρμ στο παλάτσο Φορτούνι. Το γυναικείο μοιρολόι στο λογοκριμένο (ως διχαστικό) από την κυβέρνηση της Ν. Αφρικής περίπτερο της χώρας έχει μετακομίσει στην εκκλησία του Αγίου Αντωνίνου στο Καστέλο και μέσα από μια οκτακάναλη προβολή θρηνεί για τα θύματα βίας.
Με φόντο ένα σταροχώραφο (με αληθινά στάχυα) στο επίσης άτυπο περίπτερο της Λευκορωσίας (στην εκκλησία του Αγίου Ιωάννη Ευαγγελιστή στο Σαν Πόλο) ο Τζουντ Λο και ο σερ Στίβεν Φράι αφηγούνται μαρτυρίες ανθρώπων που έχουν εκτοπιστεί και βασανιστεί. Και στο ολοκαίνουριο ίδρυμα του βέλγου σχεδιαστή μόδας Ντρις Βαν Νότεν τα έργα σύγχρονης τέχνης και τα ρούχα του Κριστιάν Λακρουά και των Κομ ντε Γκαρσόν συνδιαλέγονται με το μπαρόκ περιβάλλον του παλάτσο Πιζάνι Μορέτα.