Πενήντα ένα χρόνια από τον θάνατο του Φράνκο και 45 από το αποτυχημένο πραξικόπημα του Τεχέρο, ένα από τα σημαντικότερα ισπανικά μυθιστορήματα των τελευταίων 50 ετών μεταφράζεται στα αγγλικά από τις εκδόσεις Fitzcarraldo. Ταυτόχρονα, διασκευάζεται σε μίνι τηλεοπτική σειρά, με διεθνή διανομή. Πρόκειται για την «Ανατομία μιας στιγμής», το υβριδικό βιβλίο του Χαβιέρ Θέρκας που καταγράφει τις τεταμένες ώρες κατά τις οποίες η δημοκρατία στην Ισπανία κρεμόταν από μια κλωστή.
«Θα ήταν 6.30, το απόγευμα, όταν έφτασε στο σπίτι της μητέρας μου. Σιδέρωνε. “Τσάβι”, μου λέει μόλις με είδε, “κάτι σοβαρό έγινε στη Βουλή. Μη βγεις έξω”. Ημουν 18 χρονών, πετάχτηκα στον δρόμο, περιμένοντας να δω τανκς κι ανθρώπους να τρέχουν. Μα, οι δρόμοι ήταν άδειοι και οι Ισπανοί κλεισμένοι στα σπίτια τους».
Ο 18χρονος, φοιτητής τότε, Χαβιέρ Θέρκας μετέτρεψε το 2009, αυτό το εξωφρενικό πραγματικά γεγονός – το μοναδικό πραξικόπημα που έχει καταγραφεί ζωντανά σε ταινία, και ο φιλόσοφος Χουλιάν Μαρίας (πατέρας του Χαβιέρ Μαρίας) έκρινε ότι άξιζε το βραβείο καλύτερης ταινίας της χρονιάς – σε ένα κείμενο που ξεκινάει σαν αστυνομικό μυθιστόρημα και καταλήγει σε μυθοπλασία τρόμου…
«Για τους Ισπανούς, το πραξικόπημα της 23ης Φεβρουαρίου 1981, είναι μια μεγάλη συλλογική μυθοπλασία, με την έννοια που είναι και η δολοφονία του Κένεντι για τους Αμερικανούς. Αυτό σκεπτόμουν, γράφοντας το βιβλίο σαν αγώνα ζωής και θανάτου ενάντια στα ψεύδη που διαδίδονταν για το αποτυχημένο πραξικόπημα και τη Μετάβαση», εξηγεί ο Θέρκας.
Σαράντα πέντε χρόνια μετά το πραξικόπημα, ο Ισπανός σκηνοθέτης Αλμπέρτο Ροδρίγες, γνωστός μεταξύ άλλων από την ταινία «Το Μικρό Νησί», μεταφέρει την πρωτοποριακή μελέτη του Θέρκας για το θάρρος, την προδοσία και την ιστορική μνήμη, στη μικρή οθόνη, αποτυπώνοντας ένα ζωντανό πορτρέτο της ύστερης Μετάβασης. Αυτό το πορτρέτο, η «Ανατομία μιας στιγμής» προβάλλεται σε παγκόσμια διανομή, σαν ένα πολιτικό θρίλερ που καταπιάνεται με άβολα ερωτήματα.
Τι αντιπροσώπευε ο καθένας από αυτούς τους τρεις άνδρες που παρέμειναν ασάλευτοι όταν ο Τεχέρο εισέβαλε στη Βουλή; Ποιο τίμημα πλήρωσαν; Και τι κατανοούμε πραγματικά από το πραξικόπημα της 23ης Μαρτίου;
Ελλειμμα μνήμης
«Το βιβλίο του Θέρκας ξεκινά από μια βρετανική δημοσκόπηση, όπου το 25% των νέων που συμμετείχαν απάντησε ότι ο Γουίνστον Τσώρτσιλ ήταν φανταστικός χαρακτήρας. Σαν να λέμε ότι ένα κεφαλαιώδες μέρος του παρελθόντος έχει ανεπίστρεπτα χαθεί. Και φοβάμαι ότι μεγάλο μέρος της αναγέννησης της άκρας Δεξιάς προέρχεται κυρίως από πράγματα που είτε έχουν αποσιωπηθεί, είτε έχουν εξηγηθεί λαθεμένα».
Εκκινώντας από αυτό το έλλειμμα ιστορικής μνήμης, ο Αλμπέρτο Ροδρίγες πήρε στα χέρια του το βιβλίο του Θέρκας, «Ανατομία μιας Στιγμής», κι όσο το διάβαζε τόσο πιο πολύ πειθόταν πως πρόκειται για μια αποκατάσταση της ιστορικής αλήθειας.
Στη δική του εκδοχή, η Ιστορία ξεπροβάλλει μέσα από μια επαναλαμβανόμενη εικόνα σε όλα τα τηλεοπτικά ρεπορτάζ· ο πρωθυπουργός Αδόλφο Σουάρεθ, «παγωμένος» στη θέση του· ενώ, δευτερόλεπτα αφότου ο αντισυνταγματάρχης Τεχέρο εισήλθε στην αίθουσα του Κογκρέσου, σφαίρες της Πολιτοφυλακής σφύριζαν γύρω του και όλα τα άλλα μέλη του κοινοβουλίου που ήταν παρόντα – όλα εκτός από δύο: τον στρατηγό Γκουτιέρες Μεγιάδο και τον κομμουνιστή Σαντιάγο Καρίγιο – έπεσαν στο πάτωμα για να προστατευτούν από τους πυροβολισμούς. Σε τι διαφέρουν αυτοί οι τρεις άντρες; Πού συμβιβάστηκαν, και γιατί θεωρούνται προδότες από κάποιους; Πόσο εφήμερη είναι η δημοκρατία; Ποιοι είναι οι ήρωες;
Την απάντηση τη δίνει ο ίδιος ο Χαβιέρ Θέρκας στις σελίδες του βιβλίου του: Στα τέλη του 1989, ο Χανς Μάγκνους Εντσενσμπέργκερ γιόρτασε σε ένα δοκίμιο τη γέννηση ενός νέου είδους ήρωα.
Σύμφωνα με τον Εντσενσμπέργκερ, σε αντίθεση με τον κλασικό ήρωα, τον ήρωα του θριάμβου και της κατάκτησης, οι δικτατορίες του 20ού αιώνα γέννησαν τον σύγχρονο ήρωα, τον ήρωα της αποκήρυξης, της ανατροπής και της διάλυσης: ο πρώτος είναι ένας ιδεαλιστής με σαφείς και ακλόνητες αρχές· ο δεύτερος, ένας αμφίβολος επαγγελματίας του συμβιβασμού και της διαπραγμάτευσης· ο πρώτος επιτυγχάνει την ολοκλήρωσή του επιβάλλοντας τις θέσεις του· ο δεύτερος, εγκαταλείποντάς τες, υπονομεύοντας τον εαυτό του.
Επομένως, ο ήρωας της υποχώρησης δεν είναι μόνο πολιτικός ήρωας: είναι και ηθικός ήρωας. Ο Εντσενσμπέργκερ ανέφερε τρία παραδείγματα: το ένα ήταν ο Μιχαήλ Γκορμπατσόφ, ο οποίος εκείνη την εποχή προσπαθούσε να διαλύσει τη Σοβιετική Ενωση· το άλλο, ο Βόιτσεχ Γιαρουζέλσκι, ο οποίος το 1981 είχε αποτρέψει τη σοβιετική εισβολή στην Πολωνία· και το άλλο, ο Αδόλφο Σουάρες, ο οποίος είχε διαλύσει το καθεστώς του Φράνκο.