Αρχαίες «συνομιλίες» ανάμεσα στη Μεσόγειο και την Ασία

Ο Βούδας έχει παρεισφρήσει και λατρεύεται ως άγιος από τη χριστιανική θρησκεία. Το σύμβολο της Βενετίας που φρουρεί τη λιμνοθάλασσά της, το φτερωτό λιοντάρι της, ενδέχεται να ταξίδεψε από την Κίνα ως τη Γαληνοτάτη και από επιτύμβιο της δυναστείας Τανγκ (618-907) μέσω του Δρόμου του Μεταξιού να κατέληξε πλάι στο Παλάτι των Δόγηδων, όπως μαρτυρά η ανάλυση του μετάλλου κατασκευής του.

Πρόκειται για δύο μόνο από τα πολλά παραδείγματα που επιχειρούν να επανασχεδιάσουν τις διαδρομές πάνω στους χάρτες της αρχαιότητας και που βρίσκονται στο επίκεντρο της έκθεσης «Παγκόσμια Αρχαιότητα», η οποία εγκαινιάστηκε την περασμένη Πέμπτη στο Ιδρυμα Πράντα στο Μιλάνο (έως 1/5/2027).

Περισσότερα από 150 έργα, από το 700 π.Χ. έως το 1000 μ.Χ., επέλεξαν οι επιμελητές Σαλβατόρε Σέτις, Αννα Ανγκουισόλα και Κιάρα Μπαλεστράτσι για να υποστηρίξουν ότι η Μεσόγειος και η Ασία συνομιλούσαν περισσότερο και νωρίτερα από όσο φανταζόμαστε.

Οι αποδείξεις, πολλές: ένα ινδικό γυναικείο αγαλματίδιο, για παράδειγμα, είχε φτάσει στην Πομπηία πριν από την έκρηξη του Βεζούβιου. Στον θησαυρό του Μπεγκράμ, στο Αφγανιστάν, συνυπάρχουν αντικείμενα από τη Ρώμη, την Κίνα των Χαν και την Ινδία.

Ενας σκυθικός γωρυτός του 4ου αιώνα π.Χ. από τη Μελιτόπολη της Ουκρανίας, μια θήκη τόξου δηλαδή των νομάδων της στέπας, κοσμείται με επεισόδια από τη ζωή του Αχιλλέα. Ενα σπάνιο αργυρό νόμισμα με τον Μέγα Αλέξανδρο και τον ινδό βασιλιά Πώρο (περ. 325-323 π.Χ.) και το καμέο από σαρδόνυχα του πέρση βασιλιά Σαπώρη Α’, που νίκησε τον ρωμαίο αυτοκράτορα Βαλεριανό (περ. 260-270), μετατρέπουν τη στρατιωτική νίκη και την υποταγή του εχθρού σε μια εικόνα που νομιμοποιεί και εξυμνεί την ισχύ του βασιλιά – Ελληνα στη μία περίπτωση και Πέρση στην άλλη.

Στον πυρήνα της έκθεσης υπάρχει μια σαφής διάκριση: η «παγκοσμιότητα» του αρχαίου κόσμου κινείται οριζόντια, με αμοιβαιότητα, ενώ η σημερινή «παγκοσμιοποίηση» κινείται κάθετα, οδηγούμενη από οικονομικές και πολιτικές δυνάμεις.

Ο «δικός μας» Βούδας

Από τον άτλαντα των μικροϊστοριών, εξηγούν οι επιμελητές, αναδύεται μια μακροϊστορία. Μία από αυτές είναι εκείνη του Βούδα. Μπορεί να μην έγινε άγιος, η ιστορία του όμως πέρασε στη χριστιανική θρησκεία.

Ένα άγαλμά του από την Γκαντάρα (1ος-3ος αι. μ.Χ.), ένα μαρμάρινο ανάγλυφο από τη Φερράρα, που αποτυπώνει επεισόδιο από τον βίο των αγίων Βαρλαάμ και Ιωάσαφ (περ. 1225-1230), και μια εικόνα των ίδιων αγίων από τη Μικρά Ασία (1799), δάνειο του Βυζαντινού και Χριστιανικού Μουσείου της Αθήνας, ξετυλίγουν τον μίτο.

Η ιστορία του πρίγκιπα Ιωάσαφ, που εκχριστιανίζεται από τον ερημίτη Βαρλαάμ και τελικά παραιτείται από τον θρόνο, είναι η χριστιανική εκδοχή του βίου του Βούδα. Πέρασε από σανσκριτικά, αραβικά και γεωργιανά κείμενα στα ελληνικά, τον 11ο αιώνα, από μοναχούς στη Μονή Ιβήρων του Αγίου Ορους.

Τον σχεδιασμό της έκθεσης, που βασίζεται σε προθήκες από μέταλλο και υαλοΐνες, υπογράφει ο πολυβραβευμένος αρχιτέκτονας Ρεμ Κούλχαας με την ερευνητική ομάδα του γραφείου του ΑΜΟ/ΟΜΑ και τον Τζούλιο Μαργκέρι.