Στο μυαλό του Πέτερ Τσούμτορ

Θεωρώ τον βραβευμένο με Πρίτζκερ αρχιτέκτονα Πέτερ Τσούμτορ έναν από τους λιγοστούς αυθεντικούς δασκάλους της σύγχρονης αρχιτεκτονικής που, αντίθετα από την πλειονότητα των λεγόμενων «archistar», αποφεύγει τον εύκολο δρόμο του φθηνού εντυπωσιασμού, επικαιροποιώντας κάποια διαχρονικά αξιώματα του μοντερνισμού δίχως να περνάει από το μορφοπλαστικό λούνα παρκ του μεταμοντέρνου και της αποδόμησης, αλλά αποφεύγοντας ταυτόχρονα και την ανυπόφορη κοινοτοπία του κρυόπλαστου, τώρα πλέον μαζικού νεομινιμαλισμού.

Ο Τσούμτορ αντιμετωπίζει τα διαχρονικά ζητήματα που ενυπάρχουν στον σχεδιασμό οποιουδήποτε αρχιτεκτονικού έργου με συμπεριφορά χειροτέχνη (craftsman), δηλαδή απαντά με σαφήνεια σε υπαρκτά, θεωρητικά και πρακτικά, ερωτήματα, τα οποία έχουν διατυπωθεί κατά τρόπον εξίσου σαφή.

Ο Τσούμτορ, εκτός της επαγγελματικής δραστηριότητας, έχει διδάξει σε διάφορες αρχιτεκτονικές σχολές, ενώ από το 1996 είναι καθηγητής στην Ακαδημία της Ιταλικής Ελβετίας, με έδρα την ωραία ιστορική κωμόπολη Μεντρίζιο.

Το 2010 συνέλεξε δέκα κείμενά του (ορισμένα εκ των οποίων είχαν ήδη δημοσιευτεί στην πρώτη έκδοση του βιβλίου «Arkitektur Denken», το 1998), που συνέγραψε σε διάφορες ευκαιρίες από το 1998 έως το 2009 (διαλέξεις, ομιλίες σε επιστημονικά συμπόσια και ημερίδες, μαθήματα, δοκίμια), και τα εξέδωσε στην τρίτη επαυξημένη έκδοση του προαναφερθέντος βιβλίου.

Σχηματοποιώντας, μπορούμε να πούμε ότι η «φέρουσα κατασκευή» στην οποία στηρίζεται το βιβλίο είναι η κοσμοαντίληψη του αρχιτέκτονα ως προς τη βιωματική, υλική και αισθητηριακή διάσταση του αρχιτεκτονικού χώρου και του συγκείμενου φυσικού τοπίου.

Σήμερα, χάρη στην αξιέπαινη δραστηριότητα των Πανεπιστημιακών Εκδόσεων Κρήτης, έχουμε αυτή την τρίτη, τελική έκδοση και στην ελληνική, σ’ έναν καλαίσθητο σκληρόδετο μικρό τόμο (24×15) με τίτλο «Peter Zumthor, αρχιτεκτονική σκέψη».

Είναι το δεύτερο βιβλίο της σειράς «Αρχιτεκτονική σκέψη» (ήδη ετοιμάζεται ένα τρίτο), σε μετάφραση της Βασιλικής Κατσανίκου και επιστημονική επιμέλεια του Στέλιου Γιαμαρέλου, καθηγητή στην Bartlett School of Architecture και διευθυντή της προαναφερθείσας ομώνυμης σειράς.

Γραπτό οικοδόμημα

Τα κείμενα αυτά αποκαλύπτουν τις συνθετικές και σχεδιαστικές συντεταγμένες του γερμανοελβετού δασκάλου και είναι γραμμένα με απλό, κατανοητό και στους μη ειδικούς, αλλά συγχρόνως μεστό και ποιητικό λόγο.

Παρόλο που η προσέγγιση των διαφόρων θεμάτων ακολουθεί τους κανόνες της επιστημονικής πειθαρχίας – ωστόσο, εδώ απαλλαγμένης από εξειδικευμένους τεχνικούς όρους –, συνάμα αποπνέει κάποιο προσωπικό, υποκειμενικό άρωμα, αποτελώντας, τρόπον τινά, μια προσωπική αφήγηση, έναν ενδόμυχο αναστοχασμό που κοινοποιείται (μια καθ’ υπερβολήν «εξομολόγηση») αναφορικά με τη δημιουργική έμπνευση και τη σχεδιαστική διαδικασία.

Νομίζω δε πως δικαίως θα μπορούσε να θεωρηθεί η συλλογή αυτή ένα, θα λέγαμε, γραπτό οικοδόμημα. Δεν είναι τυχαίο – ειρήσθω εν παρόδω – πως η προσεκτική ανάγνωση αυτού του βραχύσωμου πλην σημαντικού βιβλίου μού έφερε στον νου την «Επιστημονική Αυτοβιογραφία» του Αλντο Ρόσι και – σε μικρότερο βαθμό – την ιταλική έκδοση του «Ins leere gesprochen» του Αντολφ Λόος. Οχι τόσο ως θεματολογία, αλλά κυρίως ως αφηγηματική στρατηγική.

Κεντρικό ρόλο, όπως ειπώθηκε προηγουμένως, έχουν οι σκέψεις γύρω από τον τόπο, την ατμόσφαιρα και τα συναισθήματα, τη δημιουργική διαδικασία και προπάντων τη μνήμη, τις αναμνήσεις. Αυτό καθίσταται προφανές ήδη από την εναρκτήρια παράγραφο (incipit) του πρώτου κειμένου της συλλογής: «Οταν στοχάζομαι την αρχιτεκτονική, αναδύονται στη μνήμη μου εικόνες. Πολλές από αυτές συνδέονται με την εκπαίδευση και την εργασία μου ως αρχιτέκτονα.

Εμπεριέχουν τις επαγγελματικές μου γνώσεις για την αρχιτεκτονική, τις οποίες απέκτησα στο πέρασμα του χρόνου. Αλλες σχετίζονται με την παιδική μου ηλικία. Θυμάμαι εκείνη την εποχή της ζωής μου που δεν σκεφτόμουν την αρχιτεκτονική θεωρητικά, αλλά απλώς τη βίωνα. Κάποιες φορές, μου φαίνεται πως ακόμη νιώθω στη χούφτα μου το χερούλι μιας πόρτας, εκείνο το κομμάτι μέταλλο που θύμιζε στο σχήμα τη ράχη ενός κουταλιού».

Το ύφος του βιβλίου, αν και ακολουθεί την αυστηρή ποιητική γραφή του Τσούμτορ, είναι γλαφυρό, καθιστώντας την ανάγνωση βατή και απολαυστική (στη σημερινή έκδοση συνεπικουρούν την απρόσκοπτη ανάγνωση τα καλά ελληνικά της μετάφρασης), και η θεματολογία του αφορά συγκεκριμένα, υπαρκτά (επιμένω σε αυτό) ζητήματα, που (θα έπρεπε να) βρίσκονται στο επίκεντρο κάθε σοβαρής, τεκμηριωμένης αρχιτεκτονικής αναζήτησης.

Για τον Τσούμτορ ένα από αυτά τα κεντρικά ζητήματα του σχεδιασμού είναι η κρισιμότητα της «υλικότητας», «η ακριβής και αισθητηριακή», καθώς λέει, «αξιοποίηση του εκάστοτε υλικού. Μοιάζει να είναι ριζωμένη σε μια αρχαία γνώση για τη χρήση των υλικών από τους ανθρώπους και ταυτόχρονα να αποκαλύπτει την ουσία αυτών των υλικών, η οποία είναι απαλλαγμένη από κάθε πολιτισμικά διαμεσολαβημένη ερμηνεία».

Ο χώρος όμως δεν μου επιτρέπει να συνεχίσω. Να αναφέρω μόνο τις πολύ ωραίες φωτογραφίες που εμπλουτίζουν την έκδοση και να προσθέσω πως πρόκειται για ένα σημαντικό βιβλίο που απευθύνεται στους αρχιτέκτονες, πρωτίστως στους φοιτητές Αρχιτεκτονικής, αλλά και στον κάθε υποψιασμένο πολίτη που ενδιαφέρεται για τις ποικιλόμορφες εκφάνσεις του κοινωνικού γίγνεσθαι.

Ο Κωνσταντίνος Πατέστος είναι αρχιτέκτων PhD, αφυπηρετήσας καθηγητής στο Πολυτεχνείο του Τορίνο