Αλέξανδρος Μωυσής στα «ΝΕΑ»: «Κόσμος που υπάρχει μόνο στις αναμνήσεις, είναι χαμένος κόσμος»

«Η Ενριέτ ήταν περισσότερο πριγκίπισσα παρά νοικοκυρά· ταυτότητα παράλληλα εβραϊκή και ελληνική. Είναι το πρόσωπο μέσα από το οποίο βλέπω έναν κόσμο που χάθηκε: την ακμάζουσα, κάποτε, ελληνόφωνη εβραϊκή κοινότητα των Ιωαννίνων, τους Ρωμανιώτες.

Μεγάλωσα στην Αθήνα, ανάμεσα σε δύο διαφορετικές μνήμες. Ως μέλος της ελληνοεβραϊκής κοινότητας ζούσα κάτω από τη σκιά του Ολοκαυτώματος με ανθρώπους που είχαν χάσει τους περισσότερους συγγενείς τους. Από την άλλη, στο χριστιανικό σόι της μητέρας μου, το πελοποννησιακό, αντηχούσε η δόξα: το ’21 και αργότερα οι Βαλκανικοί Πόλεμοι.

Ο παππούς Μπιλ ήρθε στην Ελλάδα από το Σικάγο μαζί με δέκα χιλιάδες άλλους Ελληνοαμερικανούς για να πολεμήσει. Βίωσα λοιπόν δύο εκδοχές της ελληνικότητας, μία της απώλειας και μία του έπους», λέει στο «Βιβλιοδρόμιο» ο ιστορικός κι ερευνητής Αλέξανδρος Μωυσής. Βραβευμένος το 2017 από την Ακαδημία Αθηνών, ο απόγονος της οικογένειας Λεβή των Ιωαννίνων έχει ασχοληθεί εκτενώς με τη διατήρηση της μνήμης της Ρωμανιώτικης Εβραϊκής Κοινότητας της πόλης.

Επικοινωνήσαμε μαζί του στην Πορτόλα Βάλεϊ της Καλιφόρνιας όπου ζει, με σκοπό να μιλήσουμε για το πρόσφατο βιβλίο του – ταυτόχρονα μαρτυρία, αρχειακή μελέτη, πολιτική ιστορία και μυθιστόρημα –, «Ο χαμένος κόσμος της Ενριέτ ντε Σερβιανά» (εκδόσεις Καπόν). Φυσική πρωταγωνίστρια του χρονικού είναι η Ενριέτ ή Γέτη, η ρωμανιώτισσα γιαγιά του.

«Η Ενριέτ εξυμνούσε πάντα τα Γιάννενα σε εμάς τα εγγόνια της, αλλά δεν τα επισκεπτόμασταν ποτέ. Ο κόσμος της νιότης της είχε χαθεί για πάντα και η πόλη έμεινε για εκείνη τόπος της μνήμης και όχι προορισμός. Ο κόσμος που υπάρχει μόνο στις αναμνήσεις είναι ο “χαμένος κόσμος” του τίτλου», μας εξηγεί ο Αλ. Μωυσής. Το σύμπαν στο οποίο η γιαγιά του ήταν «πριγκίπισσα» ξεπήδησε τυχαία μέσα από ένα ντουλαπάκι.

Ο Αλέξανδρος Μωυσής βρήκε σε ένα κουτί ό,τι χρειαζόταν για να ερεθίσει τη φαντασία του. Ο γάμος της Ενριέτ το μακρινό 1930 συνέπεσε με την επιστροφή του Εσάτ Πασά στα Ιωάννινα. Η πολυπολιτισμικότητα της πόλης διατηρήθηκε, αν και μέρος της υποχρεώθηκε να αλλάξει ονόματα σε ιδιοκτησίες και τοπωνύμια.

Το θανάσιμο πλήγμα ωστόσο δόθηκε με το Αουσβιτς. Χιλιάδες Ρωμανιώτες συνελήφθησαν, και από τη Λάρισα οδηγήθηκαν στα στρατόπεδα θανάτου. Η Γέτη έχασε πολλά αγαπημένα πρόσωπα. Με τον σύζυγό της Ασερ Μωυσή βρήκαν καταφύγιο στην Κηφισιά, στην κατοικία του Κωνσταντίνου Γιαννίτση. Εκτοτε εγκαταστάθηκε στην πρωτεύουσα. «Η Ενριέτ γνώρισε τον χαμό του παλιού της κόσμου, αλλά και τη γέννηση ενός καινούργιου», υπογραμμίζει ο συγγραφέας.

Ποιοι ήταν οι Ρωμανιώτες

Ποιοι ήταν όμως οι Ρωμανιώτες Εβραίοι; Στο βιβλίο διαβάζουμε: «…Αποτελούν έναν ξεχωριστό και λιγότερο γνωστό κλάδο του Ιουδαϊσμού. Το όνομά τους προέρχεται από την προγονική τους γλώσσα, την ελληνική […] Οι πρόγονοι των σημερινών Ρωμανιωτών Εβραίων ίσως ήταν παρόντες στην Ελλάδα τον πρώτο αιώνα μ.Χ. […] Αυτό που γνωρίζουμε με βεβαιότητα είναι ότι είχαν εγκατασταθεί στα Ιωάννινα πριν από την έναρξη της Τουρκοκρατίας το 1431…».

Η εβραϊκή κοινότητα στο βιβλίο είναι μέρος του κοινωνικού, πολιτικού, διπλωματικού και πολιτιστικού οδικού χάρτη της Νέας Ελλάδας. Βρισκόμαστε προς το τέλος της οθωμανικής κυριαρχίας, στις αρχές του περασμένου αιώνα, και στις σελίδες του βιβλίου αναδεικνύονται σπάνιες λεπτομέρειες από την εξαντλητική έρευνα των αρχείων. Ανακαλύπτουμε ψηφίδα ψηφίδα τη νεοελληνική ταυτότητα.

Εκτείνεται από το 1908 σχεδόν μέχρι την απαγωγή του εβραϊκού πληθυσμού προς τα στρατόπεδα συγκέντρωσης και λίγο μετά. Καλύπτει την εποχή της μετάβασης και επέκτασης της Ελλάδας, την ανασύσταση των πληθυσμών, ενώ παράλληλα εξετάζει τις διφορούμενες πολιτικές αποφάσεις που πάρθηκαν στο παρασκήνιο. Ο τόμος παρουσιάζει τον τρόπο με τον οποίο η μεγάλη ιστορία συνδέεται με την καθημερινότητα.

Μέσα στη δίνη του χρόνου οι κοινότητες της Ηπείρου, όπως και της ευρύτερης Μακεδονίας των αρχών του 20ού αιώνα, εξαφανίστηκαν ή άλλαξαν ραγδαία μορφή. Οι πληθυσμοί της Ηπείρου περιελάμβαναν φυλές και τάξεις, μικρά και μεγάλα βιλαέτια, γλώσσες, κοινότητες, θρησκείες και πάθη. Διχασμούς άπειρους και αναστάσεις λίγες μα αξιομνημόνευτες. Το αμάλγαμα μιας σκορπισμένης συλλογικής συνείδησης, ικανής για να ανέβει στα ύψη ή να γκρεμιστεί στα βάθη. Οι ανάμεικτες αυτές κοινωνίες είχαν αναπτύξει ξεχωριστή κουλτούρα. Αυτό είναι κάτι που απασχολεί έντονα το βιβλίο.

Η ειρηνική συνύπαρξη

«Η απώλεια της κουλτούρας των ανάμεικτων πληθυσμών μάς στέρησε από την ενθύμηση ότι η Ελλάδα υπήρξε πάντοτε τόπος πολλών θρησκειών και γλωσσών, και μας άφησε ευάλωτους σε όσους χειραγωγούν την Ιστορία.

Πριν σκαλίσω την ιστορία του τόπου, είχα γαλουχηθεί στο εκπαιδευτικό σύστημα της χούντας και της Μεταπολίτευσης. Σε αυτά που διάβασα αργότερα, με εντυπωσίασε η σχετικά ειρηνική συνύπαρξη κοινοτήτων με διαφορετικές θρησκείες και γλώσσες στην ελληνική επικράτεια. Τα ξενικά τοπωνύμια γύρω μας αποτελούσαν ένδειξη ότι είχαν υπάρξει και άλλες κουλτούρες στη χώρα μας, όμως η παιδεία μάς απέκρυπτε συστηματικά το παρελθόν αυτό.

Στα χρόνια αμέσως μετά την απελευθέρωση, όταν κάθε βαλκανικό κράτος προσπαθούσε να διαφυλάξει τις εδαφικές του κτήσεις, αυτό ήταν ίσως κατανοητό. Σήμερα όμως η άγνοια της ιστορίας του τόπου μας είναι αδυναμία που εκμεταλλεύονται όσοι επιχειρούν να στηρίξουν δικές τους συνοριακές αξιώσεις. Ωστόσο δεν θα ήθελα να εξιδανικεύσω τη συνύπαρξη αιώνων διαφορετικών πληθυσμών στον ίδιο τόπο», λέει ο Αλέξανδρος Μωυσής.

Βασικό ρόλο στην ανασύνθεση της εποχής διαδραματίζει το τεράστιο φωτογραφικό αρχείο του Νισήμ Λεβή, θείου της Ενριέτ. Ηταν ένας ακαταπόνητος «φλανέρ» επιστήμονας, που με τον φακό κατέγραψε πολιτικά πρόσωπα, ταξίδια, κοινωνικές συναναστροφές, διεθνείς συμφωνίες αλλά και καθημερινά περιστατικά.

Η δε Ενριέτ στο μεγαλύτερο μέρος του τόμου αποτελεί το σταθερό σημείο, το κέντρο της αφήγησης για τον συγγραφέα. Ετσι εκείνη ανοίγει τη βεντάλια της μεγάλης οικογενειακής περιπέτειας. Η γιαγιά Γέτη μεγάλωσε ερήμην της σε έναν κόσμο που σπαρασσόταν, ενώ το σπίτι των Λεβή βρισκόταν στο επίκεντρο των κοσμικών και διπλωματικών εξελίξεων.

«Ετοιχοκόλλησαν προκηρύξεις…»

Αν προσπαθήσουμε να ξετυλίξουμε το κουβάρι του χρονικού, αφετηρία της εξιστόρησης αποτελεί η επανάσταση των Νεοτούρκων το 1908. Αρχικά το πρόταγμα του ενιαίου Συντάγματος και η συνένωση των λαών της πρώην Οθωμανικής Αυτοκρατορίας είχαν πλειοψηφική αποδοχή από Ελληνες, Τούρκους και Εβραίους. Η εφημερίδα «Πατρίς» έγραφε: «…Την νύκτα, ετοιχοκόλλησαν προκηρύξεις εις τους δρόμους γεγραμμένας Τουρκιστί και Ελληνιστί, και φέρουσες τας λέξεις: ΟΜΟΝΟΙΑ (με δύο χείρας συμπλεγμένας). Κάτωθεν, ΙΣΟΤΗΣ, ΣΥΝΤΑΓΜΑ, ΔΙΚΑΙΟΣΥΝΗ…». Αυτό δεν κράτησε πολύ. Το καλοκαίρι του 1912, η σύγκρουση ήταν αναπόφευκτη.

Το γεγονός που ενθουσίασε όλη την Ελλάδα λίγο πριν ήταν η καθέλκυση του θωρηκτού «Αβέρωφ». Το κόστος του, πάνω από ένα εκατομμύριο λίρες. Χάρη στο κληροδότημα του Γεώργιου Αβέρωφ η κυβέρνηση Βενιζέλου μπόρεσε να πληρώσει την προκαταβολή των διακοσίων πενήντα χιλιάδων λιρών.

Ομως το πολύτιμο ψυχικό και κοινωνικό κεφάλαιο που κερδήθηκε από τους πολέμους του 1912-13 σπαταλήθηκε στον Διχασμό και εξαντλήθηκε στον Σαγγάριο. Στην περίοδο που ακολουθεί τον Πρώτο Παγκόσμιο Πόλεμο, η Ηπειρος και η Μακεδονία βρίσκονται στη δίνη πολεμικής θύελλας: απανωτές ανακαταλήψεις εδαφών στη Βόρεια Ηπειρο. Το προσφυγικό σε έξαρση, μαζί με το ζήτημα των συνόρων: η χώρα έχει γίνει βάση για ξένους στρατούς αμφότερων των εμπόλεμων παρατάξεων. Η Γέτη στο τέλος του Μεγάλου Πολέμου και της ισπανικής γρίπης έχει χάσει κοντινούς συγγενείς. Μέσα στο πένθος βιώνει όμως μια μεγάλη χαρά: τη Συνθήκη των Σεβρών.

Η ιστορία της Ενριέτ είναι ακριβώς αυτή: πολλές εσωτερικές κι εξωτερικές εξορίες και λίγες ηλιόλουστες στιγμές που έκαναν τη ζωή της να πάλλεται. Ετσι ήταν και οι χοροί της Επιτροπής του Λυκείου Ελληνίδων, όπου η οικογένεια Λεβή πρωτοστατούσε. Η εφημερίδα «Ηπειρος» σχολίαζε: «…Η παρούσα εις κάθε συγκέντρωσιν οικογένεια Λεβή εν ολομελεία κατέχουσα τα σκήπτρα και του χορού και της δεξιώσεως […] Τέτοια κουστούμια τέχνης θαυμασίας και χάριτος αναδεικνύουν το ερατεινόν σώμα της δίδος Γέτη Λεβή…».

Αλέξανδρος Μωυσής, Ο χαμένος κόσμος της Ενριέτ ντε Σερβιανά, Εκδ. Καπόν, 2026, σελ. 322, Τιμή 17,55 ευρώ